Özel Mülkiyet Ekseninde Hukuk ve Sosyalizm-V: Ekonomik Sabotajlar ve Sanayi Partisi Davası

10

Kazım Bayraktar

Ekonomik Sabotajlar ve Sanayi Partisi Davası

Sınıf mücadeleleri tarihinde sömürüden beslenen egemen sınıflar her zaman toplumsal hafızanın da egemenleri oldular. Siyasi-iktisadi çıkarları doğrultusunda ürettikleri paradigmalara ters düşen gerçeklikleri yok sayarak ya da çarpıtarak, belgeleri yok ederek, gerçek belgeleri gizli tutup sahte belgeler üreterek kendi “tarih”lerini yazdılar. Başta Sovyet sosyalizmi olmak üzere yeryüzündeki tüm sosyalizm deneyimleri ve komünizm, kara propagandayla karışık bu “tarih” anlatımının eşi benzeri görülmemiş en kapsamlı hedefi olurken ne yazık ki sol ve sosyalizm iddiası taşıyan bazı kesimler de bu saldırının peşinde sürüklendiler.

Troçkistler başta olmak üzere anti-Sovyet anti-Stalinist akımlar muhaliflerin, sabotajcıların ve suikastçıların yargılandıkları tüm davaların düzmece olduğunu, itirafların işkence, baskı ve tehdit altında alındığını iddia ettiler ama bu itirafların dayatılmış kurgu olduğuna dair hiçbir kanıt göster(e)mediler. SSCB dışında ve içinde elde edilen maddi kanıtları, dünyaya açık duruşmalarda yapılan itiraflarda hukuken denetlenebilir ayrıntılarla (tarih ve mekan) açıklanan olayları ve ilişkileri, işbirliği yaptıkları emperyalist devletlerin önde gelenlerinin yıllar sonra yayınladıkları -o zamanki itiraflarla uyumlu- anıları, Gorbaçov döneminde kısmen açılan Sovyet arşivlerinden elde edilen ve yayınlanan belgeleri görmezden geldiler. 

Öte yandan ceza hukukunun temel ilkelerinden biri olan kanıtlardan faillere ulaşma ilkesinin titizlikle uygulandığı soruşturma ve yargı örneklerini de hiç umursamadılar. Sanayi Partisi üyelerinin yargılandıkları ekonomik sabotaj davası bu örneklerden biridir. 

Sanayi Partisi, Çarlık döneminin Torgprom karteli tarafından finanse edilen küçük bir partidir. Üyelerinin çoğu Çarlık döneminde ayrıcalıklı bir konuma sahip teknik elemanlar, uzmanlar ve bilim insanlarıdır. Bunların çoğu Ekim Devrimi sonrasında elde kalan sanayi tesislerini ayakta tutup işletebilmek için yüksek ücretler verilerek önemli teknik kurumların başına getirilirler. Fakat içlerinden bazıları Avrupalı emperyalist merkezlerde kurgulanan devasa ekonomik komplo planının aletleri olmayı kabullenirler. Sovyet iktidarı birbirini izleyen irili ufaklı bu ekonomik sabotaj eylemlerine OGPU’nun takipleri, soruşturma ve yargılamalarla yani hukukla karşılık verir. 

OGPU’nun istihbarat ve takipler sonucunda bilgi ve belgeler toplamasını müteakip çok sayıda kişi 11 Mart 1933 günü tutuklanır. Sanayi Partisi çökertilir. Sabotajcılara karşı çeşitli davalar açılır. Tutuklananlar arasında partinin yöneticilerinden Moskova Termo-Teknik Sanayisi Müdürü bilim insanı Profesör Leonid Ramzin ve SSCB Devlet Planlama Komisyonu Yakıt Bölümü Başkanı Viktor Laritçev de vardır. Yargılamalar Sovyet Yüksek Mahkemesinde yapılır. Ceza hukukunun “kanıtlardan faillere ulaşma” ilkesi öyle mükemmel bir şekilde uygulanmıştır ki, soyut inkarın iyi bir savunma olmayacağını anlayan sanıklar hiç olmazsa cezada indirim umuduyla birbirini doğrulayıp tamamlayan ayrıntılı itiraflarda bulunmaktan başka çıkar yol bulamazlar. 

İtiraflar sırasında kendi casusluk, sabotaj eylemlerinin yanı sıra Chervonetz Duruşması adıyla bilinen Almanya’daki kalpazanlık davasının sanıklarından Sir Henry Deterding başta olmak üzere Sanayi Partisi’ni finanse eden Avrupalı asker, devlet ve iş adamlarının adlarını verirler. Yargılama sonunda Ramzin ve Laritçev’in içinde bulunduğu beş sanık idama, teknisyenler onar yıl hapis cezasına mahkum edilirler. İdama mahkum edilenlerin Yüksek Mahkemeye başvurularındaki özeleştiri ve pişmanlıkları dikkate alınarak cezaları daha sonra on yıl hapse dönüştürülür. 

Yaptıklarından pişman olan Ramzin’in sosyalist topluma yeniden kazandırma ilkesiyle bilimsel çalışmalara katılmasına izin verilir. Sovyet sanayi programına katkılarda bulunan Ramzin basitleştirilmiş turbo jeneratör icadı nedeniyle ödüllendirilir. 

İhanete Karşı Devrimci Adalet Anlayışı

İngiltere, Fransa ve Almanya başta olmak üzere emperyalist burjuvazi, casusları ve yerli işbirlikçileri marifetiyle Sovyet ekonomisine yönelik komplo ve sabotajları tırmandırırken Sovyet hukukçuları burjuva-sosyalist hukuk ilişkilerini, hukukun nasıl sönümleneceğini, yasalarda yapılacak devrimci değişiklikleri tartışıyorlardı. O yıllarda (1927-30) karşı devrimci ihanete karşı Sovyet ceza yargısında devrimci adalet bilinci harekete geçti: 

“1928 de yapılan 18. Yargıtay Plenumu, böyle ciddi bir suçu karşı-devrimci bir sabotaj olarak nitelendiren tanıma ‘muhtemel kast ve niyet’ unsurunu dahil etti (Ceza Yasası mad. 58). Sovyet toplumunun çalışmasını ciddi olarak tehdit eden hareketler karşı-devrimci olarak kabul edildiler. Hatta gerçekte karşı devrimci bir niyet olmasa bile sanığın, yaptığı hareketin devleti tehlikeye sokacağını önceden görmesi gerekti. Böylece ihmal, başlıca unsuru kast olan bir suç için yasanın vereceği en ağır cezalara tabi tutuldu.

Hatta Yargıtay, yukarıda değinilen kuralı (niyeti değil eylemi esas alma kuralı -nba) sabotaj suçlarında iptal ettiği halde basiretten yoksunluk sosyalize tarımda veya demiryollarında çalışan görevlilere karşı tutuklama sebebi sayılmakta ve adi suç davalarında yargıcın ihtilalci bilinci, Ceza Yasası’nın öngördüğü cezadan daha ağırını gerektiriyorsa bu cezayı da vermektedir.” [Rudolf Schlesinger, Marksizm ve Sovyet Hukuk Teorisi, sf.254]

Bu arada 1937’ye gelene kadar yargılamaları yapan mahkemeler, bürokratlaşmış yerel parti yöneticilerinin ültimatomu üzerine kurulan Troyka mahkemeleri gibi özel mahkemeler değildi. 

Bu dönem boyunca hukuksal biçim ön plandaydı, ancak ihanet ve sabotajın tanımı genişletiliyor, cezalar ağırlaştırılıyordu.  

1936 Anayasası

Ancak atılım yıllarında ihmal edilen önemli bir sorun vardı: Zafer sarhoşluğuyla birlikte partide ve devlette gelişen bürokratizm. 

Büyük emek vererek elde ettikleri başarı parti yöneticilerinde ve devlet bürokratlarında kibirle birlikte makamlarına sıkı sıkıya yapışma eğilimine yol açıyordu.  Onları o makamlara getiren siyaset-hukuk koşullarının değişmesine karşı direniş gösteriyorlar, hem parti hem de devlet içindeki statükolarını korumaya çalışıyorlardı. Her zaman tarihsel gelişmelerin peşinden gelen statükocu hukuk statükocu bürokratizmin işine geliyordu. Bürokrasinin statükosunu bozacak yapısal değişim, siyasi irade ve kararlılığı zorunlu kılıyor, öncelikle Anayasanın değiştirilmesi gerekiyordu. Bu amaçla 1936 Anayasasını hazırlayan Stalin ve bir kısım MK üyeleri ile Parti ve devlet bürokratları arasında giderek derinleşecek bir çatışma başladı:

“Kasım-Aralık 1936’daki Sovyetler 8. Olağanüstü Kongresi’nde Stalin ve Başbakan Molotov tekrar

seçim sistemine değinerek gizli oylama ve parti adayları yanında partisiz adaylarla seçime girmenin önemine değindiler. Molotov şöyle konuştu: ‘Bu sistem… bürokratlaşmış, kitlelere yabancılaşmış olanlara darbe vuracak… geri veya bürokratlaşmış unsurların yerini yeni güçlerin almasını kolaylaştıracaktır. Yeni seçim sisteminde düşman unsurların seçilmesi mümkündür. Fakat bu tehlike bile bize hizmet edecektir çünkü buna ihtiyacı olan örgütlere ve uykuya dalan parti çalışanlarına bir kamçı görevi görecektir.’

“Stalin de aynı netlikte konuştu: ‘Bazıları diyor ki bu iş tehlikeli, çünkü Sovyet iktidarına düşman

unsurlar en yüksek makamlara kadar sızabilirler, eski Beyaz Ordu taraftarları, kulaklar, papazlar,

vb. Fakat gerçekte korkacak ne var? ‘Kurtlardan korkuyorsan ormana girme’. Bir kere eski

kulaklar, Beyaz Muhafızlar ve papazların hepsi Sovyet iktidarına düşman değil. İkincisi şurada

burada insanlar düşman güçleri seçerse bu demektir ki ajitasyon işini kötü örgütlemişiz ve bu ayıbı

tamamen hak etmişiz.’

“Kongre 5 Aralık’ta yeni anayasayı onayladı… Stalin, Molotov, Jdanov, Litvinov ve Vişinskiy’in anayasa üzerindeki konuşmalarına rağmen öteki üyeler bu konuşmaları yok sayıp Yejov’un ‘Troçkist ve Sağcı Anti-Sovyet Örgütler’ hakkındaki raporu üzerinde konuştular.

…

“Stalin kapanış konuşmasında bazı yöneticileri şöyle eleştirdi: ‘Aramızda bazı yoldaşlar sanıyorlar

ki kendileri bir narkom (bakan) iseler o zaman her şeyi biliyorlar. Rütbe ve makamın kendiliğinden

tükenmez bilgiler verdiğine inanıyorlar. Ya da diyorlar ki ben bir MK üyesi isem bu tesadüfi değil,

her şeyi biliyor olmalıyım. Oysa öyle değil.’” [Aktaran tarihçi Candan Badem, Yaşanmış Sosyalizm (4), [email protected]] 

Kapitalizmden farklı olarak sosyalizmin parti ve devlet aracıyla yukarıdan aşağı örgütlenme zorunluluğu nedeniyle bürokratizm batağına saplanma tehlikesi her zaman vardır. Bürokratizm gelişmelerin gerisinde kalmış mevcut hukuku işlerine geldiği ölçüde yetkilerini kullanmanın dayanağı haline getirir, statükolarını koruduğu ölçüde hukukun değişmesini istemez, gücü geliştiği ve iktidara ortak olabildiği ölçüde çıkarları uğruna hukuku bir kenara itebilir. Burjuva bürokratizmi kitleleri dışlama/yabancılaşma üzerine kurulurken sosyalizm üretenlerin yönettiği bir sistem hedefi doğrultusunda inşa edilir. Dolayısıyla bürokratizmi önleyebilecek tek güç işçi sınıfı ve emekçi kitlelerin bilinçli uyanıklığı ve denetimidir.

İşçi ve emekçi kitleler yaşamlarını ilgilendiren her konuda karar ve denetim mekanizmalarına katıldıkları ölçüde özneleşir, sosyalist bilinç sahibi haline gelirler. Bu sosyalist-demokratik işleyiş pratikte süreklilik kazandıkça sosyalizm bilinci de yaygınlaşır, kökleşir ve süreklilik kazanır. Eski burjuva toplumun tüm bencil-bireyci ideoloji ve kültüründen kopuş ve komünizme doğru yürüyüş bu kesintisizlik içinde sağlanabilir. Kitlelerin sosyalist inşa yolunda özneleşmesi bir yandan kapitalist-emperyalist saldırılar söz konusu olduğunda kitlesel güçlü direnişlerin diğer yandan devletin gereksizleşmesinin ön koşuludur. Aksi halde partide ve devlette bürokratizmin gelişmesi, devlet içindeki bürokrat ve teknokrat gruplarının yeni bir sınıf olarak ortaya çıkması, kitlelerden koptukça birbirleriyle çıkar kavgalarına tutuşmaları kaçınılmazdır. Sovyet deneyimi bu konuda çıkarılması gereken önemli derslerle doludur.

Stalin ve ekibi, bu kötüye gidişin -ki bunda kendi hataları da vardır- farkına vardıklarında bir yandan bürokratizm epeyce yol almış, uzmanlaşmış bürokratik gruplar birer hiyerarşik kasta dönüşmüş diğer yandan önemli mevkilere sızmış durumdadır. Özellikle muhalif gizli blok üyelerinin statükolarını korumaya diğerlerinden daha fazla ihtiyaçları vardır. Sosyalist ilerlemede ısrarlı ve büyük bir kitle desteğine sahip olan Stalin ve ekibi için ilk elde başvurulacak yol, yeni tipte küçük burjuvaziye dönüşen bürokratizm ile gizli bloku tasfiye edecek, sosyalist inşanın geldiği koşullara daha geniş bir proleter demokrasi yönünde uyum sağlayacak yeni bir anayasadan başlayarak hukuksal-siyasal sistemde köklü bir değişime gitmekti.

Ancak bu değişim sadece yukarıdan yetkilerin kullanılmasıyla ve dayatmayla değil asıl olarak aşağıdan yukarıya doğru kitlelerin seferber edilmesiyle sosyalist anlam kazanabilirdi. Stalin ve ekibi 1936’ da yeni bir anayasa önerisini ortaya attıklarında kendilerini “demokrasi kahramanı” ilan eden gizli blok üyeleri dahil parti ve devlet bürokrasisi sessizliğe büründü, ne açıktan muhalefet edebildi ne de taslak hakkında konuşma ve değerlendirme yaptı. Buna karşın kitleler harekete geçirildi ve tarihte eşi benzeri görülmemiş genişlikte halk katılımı sağlanarak sosyalizmin ruhuna uygun kitlesel bir Anayasa yapım süreci yürütüldü. 

1936 Anayasası içeriği itibariyle sosyalizmin geldiği aşamaya ve koşullara uygun bir hukuk sistemi öngören, hazırlanma yöntemi açısından demokrasi ve sosyalizm bilincinin gelişimine önemli bir katkıda bulunan kitlesel bir hukuk hareketiydi. Yeni hukuk sistemi, bürokratizmi ve onun içinde gizlenen gizli bloku demokratik yöntemle tasfiye ederek sosyalist ilerlemenin önünü açacaktı. Stratejik hedefler açısından doğru bir adımdı. Ancak hukuku önceleyen, sosyalizm-komünizm bilincinin gelişmesinin önünde bürokratizmle birlikte büyük bir engel oluşturan hatta bürokratizmi de besleyen bir etken olarak kitleleri siyasi üstyapıda olup bitenlere, genel olarak siyasete, dolayısıyla gelecekteki komünizm amacına gittikçe kayıtsızlaştıran başka bir sorun vardı: Toplumsal yabancılaşma.

Bu yazı dizisinin ilk bölümünde açıkladığımız toplumsal yabancılaşma kapitalizmde tarihsel doruğuna ulaşan özel mülkiyet sistemlerinin ürünüdür. Yabancılaşma üreten ile mülk edinen, üreten ile işin kendisi arasında temellenir ve bu üretim tarzı ekseninde birey-birey, birey-toplum, toplum-devlet vd. tüm toplumsal ilişkilerde tarafların hem ekonomik hem siyasal hem de insanal açıdan birbirine dışsallaşması olarak tamamlanır. Hukuk bu dışsallaşmış ilişkileri kurallarla birbirine bağlayan bir üstyapı kurumudur. Sosyalist devrim eski toplumu tüm yabancılaşma ilişkileriyle birlikte devralır ve komünizme doğru sosyalist kitlesel dönüşümün en zor ve en uzun sürecek mücadele alanlarının başında gelir.  Sosyalizmin inşası asıl olarak önceki toplumdan devralınan yabancılaşmayı üretim sürecinin yanı sıra bu kez devlet ve parti ile toplum arasındaki ilişkide yeniden üreten koşulların ortadan kaldırılması mücadelesidir. Altyapıda sosyalist temel atıldığında yabancılaşma bu temel üzerinde kendiliğinden ortadan kalkan bir ilişki biçimi olmadığı gibi kendinde/bağımsız bir olgu da değildir. Nitekim öyle olmadığı geri dönüş süreçlerinde toplumların kayıtsız kalmalarında kendini gösterir.

Sosyalizm öncelikle emeği yabancılaştıran özel mülkiyet tarzına ve hukukuna saldırarak mücadeleyi başlatır. NEP sonrasında yapılan ve Kulakların ayaklanmasına neden olan şey tam da budur. 1917 Ekim Devrimi’yle birlikte iktidarın Sovyetlere teslim edilmesi sadece bir iktidar değişikliği değil aynı zamanda siyasi yabancılaşmaya karşı atılan ilk büyük adımdı. 1928’de başlatılan 5 yıllık ekonomik planlara emekçilerin katılımının sağlanması ise emeğin yabancılaşmasını ortadan kaldırmaya dönük ikinci büyük adım oldu. Ancak başarıların ardından gelen bürokratizmi, dolayısıyla parti ve devlet ile kitleler arasındaki yabancılaşmayı önlemeye yetmedi. 

1936 Anayasası’nın hukuksal-siyasal içeriği ve yabancılaşmanın aşılmasına da katkıda bulunacak şekilde kitlelerin katılımını sağlayan yöntemi ise -üçüncü büyük örnek olarak- bu kez bürokratizmi ve onu fırsata dönüştüren gizli blokun demokratik-hukuksal yoldan -Sinan Dervişoğlu’nun “insanlardan, kişilerden ve kurumlardan bağımsız”, “kendine özgü güç”, “en yüce değer” olarak tanımladığı- hukuktan başlayarak tasfiyesini amaçlıyordu. Anayasa hazırlık sürecinin aynı zamanda Batıda faşizmin yükseldiği, başta SSCB’yi hedef alan İkinci Emperyalist Savaş’ın yaklaşmakta olduğu, Stalin’i de hedef almakla birlikte Merkez Komite içindeki ekibine karşı darbe yolunda peşpeşe suikastların yapıldığı bir süreç olduğunun altını çizelim. 

“Geniş Muhalefet Görünmez Çoğunluk”

Öte yandan resmen yürürlüğe giren bu anayasayı pratikte uygulayacak olanlar Stalin ve ekibine karşı görünüşte sadık aslında sessiz kalarak muhalefet eden -çünkü sosyalist-demokratik bu anayasayı kitleler önünde açıktan eleştirmeye cesaret edemiyorlardı- parti ve devlet bürokratlarıydı. Nomenklatura adı verilen yozlaşmış bürokratlarla birlikte içlerinde MK sekretaryası, yerel parti birinci sekreterleri, merkez komiteleri ve Kruşçev’in de bulunduğu bu kesim partide çoğunluğu oluşturuyor, bu çoğunluk kendi içinde alt çıkar gruplarını barındırıyordu. 

Tarihçi Jukov, “geniş yönetim” dediği bu çoğunluğun “gerçek iktidar” olduğunu anlatır ve Stalin’in Pravda’daki bir yazısına atfen bu geniş yönetimin yeni anayasanın seçim sistemini kendi pozisyonları ve iktidarları için tehdit olarak gördüklerinden söz eder ve şu tespitte bulunur: “Parti bürokrasisi politik reformların özünü kabullenmek istemiyor, itirazını oldukça orijinal bir yolla ifade ediyor, Stalin’in açıkladığı yeni seçim sisteminin temel hükmünü göstere göstere görmezden gelerek tepki veriyordu. Böylece şekil açısından hiç alışılmadık, dışardan hiç belli olmayan, görünmez bir muhalefet oluştu.” [Aktaran H. Selim Açan, Bilince Dönüşen Zorunluluk sf. 138]

Bu “görünmez çoğunluk” muhalefeti, kitleler nezdinde gücünün doruğunda olan Stalin ve ekibini adım adım kuşatırken aynı sürecin 1934-35 kesitinde gizli blokun hedeflediği MK üyelerine karşı planlanan suikastların bir kısmı gerçekleştirilmiştir. OGPU’nun elde ettiği istihbarat bilgilerine göre parti ve devlet içindeki 5. kol faaliyetleri üst düzeyde bazı kritik mevkileri ele geçirerek ilerlemekte, tehlike büyümekte, parti ve devlet içinde güvenlik paranoyasına neden olmaktadır. MK çoğunluğunu oluşturan yozlaşmış bürokratlar bu durumu fırsata dönüştürerek “parti ve rejim düşmanlarına ölüm” kampanyası başlatırlar. 

Tam da bu koşullarda ülkede Stalin’e karşı tepki ve öfkenin büyüdüğüne, darbe koşullarının olgunlaştığına inanan Troçki 1937 Haziranı’nda Meksika’dan MK Yürütmesi’ne açık darbe çağrısı içeren şu telgrafı gönderir:

“Hem içte hem dışta siyaset mutlak bir çöküşe sürüklüyor stop tek kurtuluş son mahkemelerin açık bir şekilde gözden geçirilmesiyle başlayacak sovyet demokrasisine doğru yapılacak radikal bir dönüştedir stop yol boyunca sizlere sonsuz bir destek öneriyorum – TRO’rSKIYI”  

OGPU’nun eline geçen bu telgraf (metni Sovyet arşivlerinde, gönderi kaydı Troçki arşivinde vardır) Stalin’e iletilir. Güvenlik paranoyası Stalin’i de etkisi altına alır. Bu gelişmeler bir bütün olarak ele alındığında güvenlik paranoyası bütünüyle temelsiz sayılamaz. Ve sonunda parti ve devletin en yüksek kademelerine kadar sızmış gizli blokun suikastlarını, emperyalistlerin bu gizli blok üzerinden beşinci kol faaliyetlerini bahane eden ve kendisi de güvenlik paranoyasına kapılan “görünmez çoğunluk”, Haziran 1937 MK Plenumu’nda anayasayı bir kenara iterek çoğunluk oylarıyla Stalin’i üç kişiden oluşan özel mahkeme niteliğinde Troyka mahkemelerinin kurulmasına onay vermek zorunda bırakır. 

Bu arada anayasa gereği 1937 Aralık ayında yapılan genel seçimlerde parti bürokratları görünüşte yüzde 25 oranında parti dışı adaylara yer verseler de seçilmelerini engelleyecek manipülasyonlara başvurarak kendi statülerini korurlar. Troyka mahkemelerinin kurulmasıyla birlikte yerel parti sekreterlerinin herbiri kendi bölgelerinde tespit ettikleri sayısı binlerle ifade edilen rejim düşmanlarına karşı hapis, sürgün ve idam cezası talep ettikleri listeler sunarlar. On binlerce kişi yargılanır, binlercesi idam edilir veya sürgüne gönderilir. Anti-Sovyet anti-Stalin güruhlar bu durumu fırsata çevirerek bu sayıları milyonlarla ifade ederler. Örneğin Soljenitsin 60 milyondan söz edecek kadar ileri gider.

Yerel parti sekreteri, savcı ve yerel polis müdüründen oluşan bu mahkemelerin anayasaya aykırı olduğunu, sosyalist adalet bilinciyle alakası olmadığını tartışmaya bile gerek yok. Sosyalizme ve sosyalist vatana ihanet eden, Batı emperyalizmi ve faşist iktidarlarla işbirliği yaparak iktidar peşine düşen muhalefete karşı devrimci-sosyalist mücadele veren Stalin ve ekibinin de ağır hatalarının bulunduğu bu sürecin siyasal eleştirisi konumuz dışındadır. 

Bu yargılamalar sosyalizm tarihine düşürülmüş koca bir kara leke olduğu kadar, sosyalizm ve demokrasi iddiası taşıyan sanıkların itiraflarının içerikleri ve ihanetin boyutu daha büyük bir kara lekedir. Troyka yargılamaları savunulamaz ama gizli blokun tüm yönetici ve kadrolarını sadece soruşturma ve dünyaya açık yapılan duruşmalarda değil, hem cezaevlerinden yazdıkları yalvarma niteliğinde mektuplarda ve temyiz aşamasında hem de duruşmalarda spontane gelişen sorgu ve polemikler sırasında (sanıklar birbirlerinin yanlış hatırlamalarını dahi düzeltirler) bağımsız maddi delillerle örtüşen itirafları nasıl bir uçurumun kenarından dönüldüğünü gösterir. 

O döneme dair çok sayıda kaynak sürecin kötüye gittiğini gören Stalin’in “şahinleri” frenlemeye çalıştığından ve bu nedenle “liberal” olmakla suçlandığından söz eder. Gerçekten de Stalin ve ekibinin yoğun çabasıyla 1938 MK Plenumu’nda alınan ve özeleştiriyi de içeren parti kararları bütün merkezi gazetelerde yayınlanır. Peşinden aralarında komutanların ve devlet görevlilerinin bulunduğu binlerce insan için af çıkarılır ve itibarları iade edilir. Stalin bazılarından şahsen özür diler. 

Sosyalizmin Hukukla İlişkisi Açısından Çıkarılacak Sonuçlar

1936-38 yargılamaları sosyalizmin hukukla ilişkisi açısından tartışılması gereken üç noktayı öne çıkarır:

Birincisi, kitlelerin katılımıyla hazırlanmış, kitle gücünü arkasına almış, dünyanın en demokratik anayasasını dahi kısa bir süre sonra bu derecede ihlal eden iktidar-muhalefet çatışması ve vahim olaylar karşısında kitlelerin seyirci kalması hukukun “bağımsız”, “kendine özgü güç”, “en yüce değer” olmadığını bir kez daha kanıtlar. 

İkincisi, özel mülkiyet sisteminin bir üstyapı kurumu olan, yabancılaşmış ilişkilerin üzerinde yükselen, bu ilişkileri kurallarla birbirine bağlayan hukuk, kitlelere sosyalist bilinç kazandırmaz. Komünizm hedefinden koparılarak kendi başına bir amaç haline getirildiği sürece hiçbir hukuk sistemi sosyalizmi yenilgiden kurtaramaz. Sosyalizm bilincinin varlık nedeni komünizm tarihsel amacının canlılığı ve sürekliliğidir.

Üçüncüsü, iktidar işçi sınıfının eline geçmiş olsa dahi meta-para ilişkilerinin devlet denetiminde devam ettiği sosyalizmde yabancılaşma farklı bir biçim ve düzlemde varlığını sürdürür. Bu nedenle,  parti ve devlette görev alan bürokratlar -Sovyetlerdeki gibi çoğu işçi sınıfı içinden geldikleri halde- kitle denetiminden uzak kaldıkları, kontrol dışına çıktıkları ölçüde sistemin bürokratizm batağına sürüklenmesi kaçınılmazdır. Yenilgilerin başta gelen nedenlerinden biri parti ve devletin kitlelere, kitlelerin parti ve devlete yabancılaşmasıdır.

Sosyalizmin hukukla ilişkisi devletle olduğu gibi tarihsel olarak geçicidir. Sosyalizm kitlelerin karar süreçlerine aşağıdan yukarı katılımıyla komünizmi hedefleyen kitlesel bilince dönüştüğü, yabancılaşmanın yerini insanal öz ilişkileri aldığı ölçüde hukuk adım adım gereksizleşir. İlk beş yıllık planın zafere ulaşmasından başı dönen Sovyet bürokrasisinin aşağıdan yukarı bir yöntemle hazırlanmış, parti ve devlet kurumlarını kitlelerin denetimine açmayı amaçlayan anayasayı bir kenara itmesi onun komünizm amacından koptuğunu, kendi varlık nedeni olarak gördüğü sosyalizmi o tarihsel aşamada dondurmak istediğini gösterir. Sosyalist ilerleme donduğunda bürokratizm kaçınılmaz olur.

Yaşanan deneyimlerde yabancılaşmaya ve bürokratizme karşı mücadele nihai zafere ulaşamadı ama gerek parti tabanı gerekse farklı dil, din ve kültüre sahip çok sayıda ulustan oluşan Sovyet halklarının rejimin en zor zamanlarında iktidara karşı ayaklanmak şöyle dursun onun etrafında yekvücut olmaları emperyalistlerin ve darbeci muhaliflerin umutlarını boşa çıkardı. Stalin hükümetine karşı kitlelerde büyük bir güven duygusunun gelişmesi, bu aşamaya kadar sosyalizm ve sosyalist-demokrasi yolunda atılan adımların iktidara güven sınırını da aşıp sosyalizm-komünizm bilincinin kitleselleşebileceğini, yabancılaşma ve bürokratizmin tümüyle ortadan kaldırılabileceğini kanıtlamıştır. 

Bu toplumsal güvenin burjuva toplumlarından özsel farklılığı, İkinci Emperyalist Savaş’ın önde gelen paylaşım konusu olan Sovyet ülkesinin kurtuluşu ve Nazileri inlerine kadar kovalayan Kızıl Ordu’nun ve partizan birliklerinin zaferinde kendini gösterir.

Suçlunun yanında suçsuzun da yanması elbette savunulamaz. Ancak bu büyük temizlik dönemi yaşanmasaydı ne olurdu: “Howard K. Smith’in yorumu şöyle: ‘Rusya eğer birkaç bin bürokratı ve üst düzeyde subayı tasfiye etmeseydi, Kızıl Ordu’nun iki ay içinde çökebileceğine hiç kuşku yoktu.’ Bu başkalarının yargısı; ben tamamen katılmıyorum. Ama şunu iyi biliyorum ki, Sovyet halkı o çılgınlık yıllarına, müthiş bir savunma hazırlığı içinde olduklarına, karanlıkta yürüyen bir düşmanın pençesine düştüklerine ve ayıklanan her hainin daha sonra binlerce yaşamı ve hatta bir ülkenin yazgısını kurtaracağına inandıkları için dayandılar. İşte, liderlik kadrolarına kadar sızmış bir düşmanla karanlıkta savaşma duygusu, o yıllara, karabasanlı bir nitelik verdi.” [Anna L. Strong, Stalin Dönemi s. 105]