GERİYE DÖNÜŞ SÜREÇLERİ: NEREDE HATA YAPTIK- I: SİYASETE YABANCILAŞMA

H. Selim Açan
20. yüzyılın sosyalizm pratiklerinin kapitalizme geriye dönüşlerle sonuçlanmasının nedenlerine dair çok sayıda tez ve görüş var. Gerçeği olgularda aramak yerine kafasında oluşmuş önyargı çerçevelerine sığdırmaya çalışan açıklama çabalarını ciddiye almak imkanı yok. Fakat bunların dışında kalan özellikle de dün’ü yargılayıp mahkum etme niyetiyle değil geçmişten geleceğe yönelik ders çıkarma amacıyla hareket eden samimi sorgulamalar üzerine düşünüp bunları zenginleştirmeye çalışmak teorideki donmayı aşmaya da hizmet edecek bir kaldıraç işlevi görebilir.
Bu konudaki yaklaşımlar bugüne kadar ağırlıklı olarak partiyle sınıf ve kitleler ilişkisi, parti içi demokrasi, tek ülkede sosyalizm yönelimi konusundaki ayrışmalar, tarımda kolektifleştirme yöneliminin zamanlaması ve uygulama sürecinde sergilenen aşırılıklar, 1936-38 yargılamaları ve bunların yol açtığı toplumsal psikoloji, 20. Kongre ve ardından gemi azıya alan ideolojik Soğuk Savaş vb. gibi ideolojik-siyasi konulara yoğunlaştı. Ekonomiye dair ise daha çok ağır sanayiye öncelik veren sanayileşme stratejisinin, maddi teşvik uygulamasının, merkezi planlama ve yönetim hatalarıyla meta dolaşımı ve para kullanımının ortadan kaldırılması yönündeki adımların yavaşlığı/yetersizliği eleştirileri öne çıktı.
Bunların doğruluğu-yanlışlığı bir yana, bu çözümlemeler sırasında Marksizmin yöntemine aykırı iki vahim hata kendini gösterir sık sık: Birincisi, sürecin geriye dönüşle noktalanmasının tayin edici nedeni olarak gösterilen gerekçe(ler) adeta biricikleştirilir. Öyle ki, “Eğer o hata(lar) yapılmamış olsaydı her şey bu kadar ters gitmezdi” izlenimine kapılmanız işten bile değildir. Halbuki hiçbir toplumsal sürecin seyri tek ya da birkaç nedenle açıklanabilecek kadar basit ve düz bir çizgi izlemez. Üstelik bu, sosyalizmin inşası gibi yepyeni bir toplumsal sistemin, yeni bir üretim tarzı temelinde yeni bir toplumun inşası ve onu oluşturan yeni insanın ortaya çıkması gibi çok sayıda öznel ve nesnel etkenin rol oynadığı kompleks bir süreçse bu tarz “açıklamaların” basitliği ve yetersizliği açıktır. İkinci olaraksa irdelenen hata ve yanlışlar ortaya çıktıkları tarihsel koşullarla bağlantısından koparılır, dahası onlarca yıl sonra karşımıza çıkan sonuçların bilgisine sahip olmanın avantajıyla masaya yatırılır. Bu sorgulama “O koşullarda başka ne yapılabilirdi” sorusuna yanıt arayışı temelinde yapılırsa yine de ufuk açıcı bir rol oynayabilir. Fakat hem bu soru sorulmaz hem de o günün koşulları bir tarafa bırakılırsa sağlıklı sonuçlara ulaşmak imkansızlaşır.
Bu düzleştirme hatasına sadece geçmişin olumsuzluklarının ele alınışı sırasında değil o kesitte olumlu sonuçlar doğurmuş yaklaşım ve politikaları mutlaklaştırıp günümüze ve geleceğe taşımaya kalkmak şeklinde de düşülmemelidir. Örneğin Lenin’in devrimin ilk yıllarında o zamanın Rusyası koşullarında Taylorizmi olumlayan yaklaşımını rehber almaya kalkmak günümüzde kişiyi tartışmasız sosyalizmin dışına düşürür. Aynı şey örneğin Stalin yoldaşın “Sanayinin gelişme ritminin kısıtlanmasından söz edenler sosyalizmin düşmanları ve sınıf düşmanlarımızın ajanlarıdır” tezi açısından da geçerlidir. İnsanların gereksinimlerini tatmin edici düzeyde karşılamakla kalmayıp toplumsal refahın istikrarlı biçimde artışını sağlayabilmek için sanayinin gelişimini önemsemeyen bir sosyalist inşa düşünülemez. Stalin yoldaşın vurgusu bu bağlamda yapılan bir alt çizmedir ve doğrudur. Fakat o yılların Sovyetler Birliği gerçeğinden hareketle önceliği ve ağırlığı isabetli bir tercihle ağır sanayiye veren sanayileşme stratejisinin özellikle kitlelerin temel ihtiyaç mallarının hem nitelik hem de nicelik olarak karşılanması konusunda ilerleyen yıllarda yol açtığı olumsuz sonuçları gözardı ederek günümüzde sorunu hâlâ sanayinin gelişme hızına indirgemekle yetinen bir yaklaşımın tarihten ders almadığı da çok açıktır.
Sorunun bam teline dokunmak
Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü başlığını taşıyan kapsamlı çözümlemesinin daha girişinde, “çözülme” olarak tanımladığı çöküşün tayin edici nedenini “komünizme olan inanç yitimine” bağlar. Bu yitimi de “Sovyet eliti” ile sınırlar. Kastettiği, partinin yönetici organ ve kadrolarıdır.
“Sovyetler Birliği, sovyet elitinin komünizme inancını yitirmesi nedeniyle yıkıldı.
Komünizm’in ekonomik ve teknolojik hiçbir sorunu yoktu; tek meselesi kendisi
olmuştu, inanç yetmezliğinden söndü demek istiyorum.” (Yalçın Küçük, SB’nde Sosyalizmin Çözülüşü, sf. 7, abç)
Yukarıda andığımız diyalektik dışı yaklaşımın tipik bir örneğidir bu tespit: Hem “ekonomik ve teknolojik (başka) hiçbir sorun yoktu” diyebilecek kadar ileri giden bir darlık-tek yanlılık taşımasıyla hem onu da kendi içinde “Sovyet elitleri” tabakasıyla sınırlandırarak biricikleştiren mutlakçılığıyla.
Fakat bu zaafları taşıması Yalçın Küçük’ün bu iddialı tezinin, ortaya çıkan sonucu doğuran nedenler tartışılırken genellikle gözden kaçırılıp üzerinde fazla durulmayan belirleyici nitelikte birini görüş alanımıza soktuğu gerçeğini ortadan kaldırmaz. Bu anlamda Yalçın Küçük bu tespitiyle sorunun bam teline dokunmuştur.
Yalçın Küçük’ün “komünizme inanç yitimi” olarak tanımladığı olgu aslında ‘yabancılaşma’ olgusudur. (1) Salt komünizm tarihsel amacına yabancılaşmayla da sınırlı değildir. O bir anlamda sonuçtur. Bu olgu, komünizme inanç yitimini de içerecek şekilde ‘siyasete yabancılaşma’ (ki “komünizme inanç yitimini” de doğuran temel nedendir) yanında ‘çalışmaya-işe yabancılaşma’ gibi iki temel boyuta sahiptir. Diğer yandan her iki yönüyle de sadece Sovyet elitlerini değil parti kadrolarından başlayarak sınıfı ve toplumun diğer kesimlerini de içine alan, bu anlamda ‘toplumsallaşmış’ bir gerçekliktir. Bu iki özelliği nedeniyle 20. Yüzyılın sosyalizmi inşa deneyimlerinin hüsranla sonuçlanmasına yol açan nedenlerin başında gelir. Dolayısıyla o tarihsel girişimimizden çok yönlü olarak çıkarmamız gereken derslerin de başında gelmelidir.
Siyasete ve çalışmaya yabancılaşmanın iç içe geçerek toplumsallaşmış (başka bir ifadeyle kitlesellik ve yaygınlık kazanmış) olması sosyalizmin sadece hayatiyetini değil ruhunu da yitirmesidir. Çünkü bunların her ikisi de komünizmin yaratmayı hedeflediği toplum ve birey tipolojisini bütün sınıflı toplumlardan ayıran temel özelliklerin başında gelir. (2)
Sadece parti kadrolarının değil işçi sınıfı başta olmak üzere sosyalist toplumu oluşturan bütün kesim ve bireylerin yerel sorunlar dahil bütün konularda politik karar süreçlerine, parti, devlet ve ekonomi yönetiminde olup bitenlere kayıtsızlaştığı öte yandan çalışmanın keyif alınarak yerine getirilen toplumsal bir sorumluluk olarak görülmekten çıkıp zorla katlanılan, kaytarmak için fırsat kollanan bir angarya halini aldığı bir toplum sosyalist bir toplum olarak nitelenemez. Çünkü sosyalizmin özü ölmüştür orada. Bu öz ortadan kalktıktan ya da bazı kalıntılardan ibaret enkaza dönüştükten sonra üretim araçlarının devlet mülkiyetinde olmaya devam etmesi, planlı bir ekonominin varlığı, insanların temel ihtiyaçlarını parasız ya da çok ucuza sağlayabildikleri haklara sahip olmaları vb. vb. bu ölümün üzerine örtmeye yetmez. Geçmişin kazanımları olarak bunların varlığını sürdürmesi sosyalizmin yaşadığını göstermez. O durumda bunlar artık içleri boşalmış birer kabuktur; koşullar ve dengeler değiştiğinde yıkılmaları ya da geri alınmaları çok kolay olur. Nitekim 1989 çöküşü sonrasında bunu da gördük.
Peki bu noktaya neden ve nasıl gelinmiştir? Bütün samimi sosyalistlerin ortak mirasını oluşturan geçmişimizden geleceğe dair yol gösterici dersler çıkarma yaklaşımı açısından önemli olan bu soruya nasıl yanıt verildiğidir.
Yukarda dikkat çektiğimiz indirgemeci mekanizmden bu konuda da kaçınılmalıdır. Çünkü birbirlerini besleyip güçlendirerek iç içe gelişen süreçler olarak her iki yöndeki yabancılaşma da bir ya da birkaç nedene indirgenerek açıklanamaz. Dahası her ikisi de sadece o dönemin koşullarında anın yakıcı sorunlarına çözüm aranırken tek yanlılık ve öngörü eksikliğiyle malul, kusurlu, bazıları düpedüz yanlış politikalara bağlanamaz. Yukardan aşağıya doğru inşa edilen bir sistem olarak sosyalizmin inşasında izlenen politikaların ve öncülüğün rolünü dikkate alacak olursak nedeni ne olursa olsun bu konuda yapılan yanlışların payı elbette önemli, dahası tayin edicidir. Fakat her şey getirilip sadece eksik, kusurlu ya da yanlış politikalara da bağlanamaz. Sonradan karşımıza çıkan olumsuzlukların önemli bir kısmı da o tarihsel koşullarda ön açıcı rol oynayan kimi karar ve politikaların ilerleyen yıllarda tek yanlılaşmakla kalmayıp mutlaklaştırılmasının sonuçları olarak karşımıza çıkar. Dolayısıyla siyasete ve çalışmaya yabancılaşmanın her ikisi de -bazıları nesnel- bir dizi etken ve gelişmenin birbirlerini tetikleyip ivmelendirmesinin toplam sonucu özelliğini taşır. O nedenle -ne kadar isabetli olursa olsun- o nedenlerden biri ya da bazılarına işaret etmekle yetinen basit açıklamalardan kaçınmak gerekir.
SİYASETE YABANCILAŞMA
Sosyalizmin 1989 sonrası çöküş sürecinde bırakalım işçi sınıfını ve emekçi kitleleri parti saflarında bile neden dişe dokunur anlamlı bir direniş sergilenmedi?.. Hemen herkesin sorduğu ama yine hemen herkesin önceden oluşmuş kanaatlerini ‘doğrulayacak’ yönleri öne çıkararak “yanıtladığı” yerinde bir sorudur bu. Yanıtların farklılığı sorunun haklılığını ve geçerliliğini ortadan kaldırmıyor.
Öz ve amaç yönlerinden hepsini aynılaştırmamak kaydını düşerek aynı soruyu aslında 1956 ve 1936-’38 gibi tarihsel kırılma noktalarına ilişkin olarak da sorabiliriz ve sormalıyız da zaten. Sosyalizmin sonraki tarihsel seyri üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuran bu dönüm noktaları sırasında da sınıfa ve kitlelere öncülük etmesi gereken parti kadroları başta olmak üzere bütün toplum neden gözüne far tutulmuş tavşan gibi paralize olarak olup-bitene seyirci kalmıştır?..
Hiçbir demagojinin üzerini örtemeyeceği kadar açık ve ortada olan bu vahim gerçeğin temelinde ‘siyasete yabancılaşma’ olarak tanımladığımız deformasyon yatar. Geleceğin sosyalizmi açısından işin ders almamız gereken sonuçların başında da bu yabancılaşma gelir.
Bu deformasyonun asıl sarsıcı ve acı yönü ise bunun başlangıçta -1930’ların ilk yarısı- partinin politikalarına ve parti önderliğine güven temelinde gelişmesidir. Sosyalizmi inşa yolunda gerçekleştirilen atılımların yaratığı coşku ve motivasyon -başka şeyler yanında- “Parti ve parti önderliği ne yaparsa doğrudur” şeklinde özetleyebileceğimiz bir güvenin kitleselleşmesine yol açar. Korkudan kaynaklanan sessizlik ve siniklik etkeni bundan sonra, 1936 yargılamalarının ardından -daha doğrusu ölçüsü kaçmış bir terörün kol gezdiği Yegovçina olarak bilinen 1937-’38 kesitinde- devreye girer. Politbüro dışında kalan parti kadrolarının dahi karar süreçlerinden dışlanması ondan sonra “doğallaşır”, “Böyle gelmiş, böyle gider” kayıtsızlığından da beslenerek kökleşir, dahası toplumu da sarmaya başlayan diğer yozlaşma eğilimleriyle birleşerek Parti’yi sadece komünist olmaktan değil parti olmaktan da büsbütün uzaklaştırır. O tarihten sonra bırakalım sınıfı ve emekçi kitleleri parti kadrolarının dahi politika üretimi, karar ve denetim süreçlerine katılımı içerikten yoksun biçimsel ritüeller halini alır.
Benzer bir kopukluk partiyle toplum ilişkilerinde de kendisini gösterir. Zaten partinin hem iç işleyişinde hem de toplumla ilişkilerinde kadroların, sınıfın ve kitlelerin politika üretimine, karar ve denetim süreçlerine katılımlarını mümkün kılacak kurum ve mekanizmaların belli başlıları bu tarihten önce ya tasfiye edilmiş ya da içi boşalmış kabuklara dönüşmüşlerdir. Kadın örgütlenmesi Jenotdel’in, “Sovyetler Birliği coğrafyasında kadın sorununun artık çözüldüğü ve kadınların erkeklerle tamamen eşit hale geldikleri” gerekçesiyle 1930 Ocak’ında kapatılması ilkinin örneğidir; kitle demokrasisinin tarihteki en gelişkin örneğini oluşturan Sovyetlerin, sendikaların ve gençlik örgütlenmesi Komsomol’un fiilen partinin etkisiz uzantılarına dönüşmeleri ise ikinci türden tasfiyenin örnekleridir.
1937’ye Gelene Kadar…
Halbuki kimi aksama ve olumsuz belirtilere rağmen 1937’ye gelene kadar partide de toplumda da canlı bir tartışma ortamı vardır. (3) Öyle ki, parti içindeki muhalifler istedikleri yerde propaganda ve tartışma toplantıları düzenleyebilmenin dışında Troçki’nin 1926 1 Mayıs’ında yaptığı gibi Parti’ye paralel gövde gösterileri düzenleyebilmektedir. Tarihçi Yuri Yemelyanov’un 2003 yılında yayınlanan Stalin/İktidara Giden Yol kitabında aktardığı şu somut veri, tarihimize önyargısız yaklaşan aklı başında her insana bu konuda bir fikir verir:
“Muhalefet, bu arada, partinin kitle tabanına ulaşmak için değişik yöntemlerle çoğalttıkları bildiri ve bildirgeleri dağıtıyordu. 1 Ekim 1926’da Trotskiy, Zinovyev, Radek, Pyatakov, Smilga, Sapronov ve diğerleri Moskova Aviapribor Fabrikası parti grubu toplantısında görüş ve tezlerini açıkladılar. Ne var ki toplantıda 21 aleyhte oya karşılık 78 lehte oyla muhalefeti kınayan bir karar kabul edildi ve VKP(b) (Tüm Birlik Komünist Partisi (Bolşevik)-SBKP’nin 1919-1952 arasındaki adı -nba) Moskova Komitesi muhalefeti partiden uzaklaştırmaya çağrıldı. Zinovyev Leningrad’ın Krasnıy Putilovets (Kızıl Putilovcu) Fabrikası’nda bir konuşma yapmak istedi ancak konuşmasını bitiremedi. 1-8 Ekim 1926 arasında Moskova ve Leningrad parti gruplarında yapılan toplantılara katılan toplam 87 bin 388 kişiden sadece 496’sı muhalefeti destekledi. Trotskiy’in hatiplik yeteneği de bir işe yaramıyor ve kitleler onu dinlemiyordu. Deutscher bu konuya değinirken, Trotskiy’in otuz yıldır kitleyi etkileyen sesinin, argümanlarının ve ikna yeteneğinin artık açık bir tepkiyle karşılandığını yazmaktadır. Muhalefetin parti tabanına inme ve onu ikna etme çabaları tam bir hüsranla sonuçlandı.” (Y. Yemelyanov, Stalin/İktidara Giden Yol, sf. 471, Lena Yayınları, Ankara 2014)
Benzer bir canlı katılım 1936 Anayasa taslağının hazırlanması sürecinde de karşımıza çıkar. 31 üyeden oluşan Anayasa Komisyonu ve ona bağlı 12 Alt Komisyon tarafından hazırlanan Anayasa taslağı 12 Haziran 1936’da ülke genelindeki 10 binden fazla gazetede yayınlanır, broşür olarak 60 milyondan fazla basılıp dağıtılır ve 6 ay süreyle tartışmaya açılır. Ülke genelinde 623 bin 334’ten fazla toplantı düzenlenir. Tartışmalara 51 milyondan fazla insan katılır. Bu sayı o zamanki yetişkin Sovyet nüfusunun yüzde 55’inden fazladır. Taslağa son şeklini veren Anayasa Komisyonu ve Merkez Komiteye 150 binden fazla değişiklik önerisi ve yorum iletilir. Bu sürecin sonunda nihai biçimini alan 1936 Anayasası 5 Aralık 1936’da toplanan 8. Olağanüstü Sovyetler Kongresi tarafından kabul edilir. Muzaffer Sosyalizmin Anayasası olarak tanımlanan bu temel yasa, tüm Sovyet yurttaşlarına eşit oy hakkı, gizli oy, doğrudan seçimler ve geniş sosyal haklar (çalışma, dinlenme, eğitim, sağlık) tanr. Ayrıca yasama ve yürütme erklerini Yüksek Sovyet ve Halk Komiserleri Konseyi şeklinde ilk kez birbirlerinden ayırır.
1936 Anayasası’nın bir özelliği de Stalin yoldaşın o tarihte gündeme getirdiği demokratikleşme hamlesinin bir parçası olmasıdır. Stalin yoldaşın o projesi, parti ve devlet yönetimini birbirlerinden ayırarak Çarlık döneminin kalıntıları dahil bütün Sovyet yurttaşlarına seçme ve seçilme hakkı tanıyan, partisiz yığınların ve onların toplumsal örgütlenmelerinin de aday gösterebileceği, çok adayın katılabileceği, eşit-genel-doğrudan ve gizli oy ilkesine göre düzenlenmiş seçim sistemini içeren kapsamlı bir dönüşüm planıdır. Dananın kuyruğu da zaten bu planın gündeme getirilmesi üzerine kopar. Cumhuriyetlerin ve yerel parti örgütlerinin başına çöreklenmiş yozlaşmış bürokratlar (nomenklatura) koltuklarını yitirme korkusuna kapılır. Onu engelleyip sabote etmek için ellerinden geleni yaparlar. Nitekim Yegov’un adıyla anılan ama tek sorumlunun o olmadığı 1937-’38 terör fırtınası Stalin yoldaşın bu planının kerhen kabul edildiği Şubat-Mart 1937 Plenumu’nun hemen arkasından -Nisan 1937- esmeye başlar. Bu bir tesadüf değildir. (4)
1936 Anayasası’nın hazırlanma sürecinde de gördüğümüz kitleleri işin içine katan işlerliğe 5 yıllık planların hazırlanmasında da tanık oluruz. Planlı ekonominin dünyadaki ilk örneğini oluşturan bu planların taslakları Merkez Komitesi ve Politbüro’nun belirlediği stratejik hedef ve öncelikleri gözeterek Gosplan (Devlet Planlama Komitesi) tarafından hazırlanırdı. Gosplan’ın çalışması sonucu ekonominin binlerce kalemi için hedeflenen üretim miktarlarını, yatırım tahsislerini, işgücü dağılımını vd. içeren devasa bir taslak tablo ortaya çıkardı. Ortaya çıkan taslak bakanlıklara, birlik cumhuriyetlerinin planlama komitelerine, oradan da tek tek bütün sınai ve tarımsal üretim birimlerine iletilirdi. Tabanda düzenlenen tartışma toplantılarında işletmeler ve yerel organlar kendilerine verilen hedeflerin gerçekçi olup olmadığını değerlendirir, kaynak ihtiyaçlarını ve kapasitelerini ayrıca ekonominin geneline dair önerilerini belirlerdi. Bu geri bildirimler hedeflerin revize edilmesi için merkeze geri dönerdi. Plan nihai halini alana kadar bu süreç birkaç kez tekrarlanabilirdi. Gosplan’ın koordinasyonu ve revizyonları sonucunda ortaya çıkan nihai plan taslağı Bakanlar Konseyi (Sovnarkom)’a sunulur, onun da gözden geçirip onaylamasının ardından resmi olarak yasalaşması için planı Yüksek Sovyet’e giderdi. Yüksek Sovyet’in onayıyla Beş Yıllık Plan bağlayıcı bir yasa haline gelir ve tüm ekonomik birimler için uygulanması zorunlu bir emirler bütününe dönüşürdü.
Sosyalizmi inşanın atılım yıllarında Sovyet kitlelerinin siyasete ilgisi, siyasal karar ve denetim süreçlerine katılımının örnekleri yerel parti örgütlerinin işleyişi ve kitlelerle ilişkilerinde de çıkar karşımıza. O yıllara dair neredeyse bütün Sovyet romanlarında özellikle partiye yeni üyelerin alınması ya da yerel parti örgütü ve yöneticilerin çalışmalarının değerlendirildiği halka açık eleştiri-özeleştiri toplantılarının çok etkileyici tasvirleriyle karşılaşırız. Üstelik partiye üye kabulü için yapılanlar dahil bunların hepsinde partisiz insanlar başroldedir.
Uzun sözün kısası, asıl olarak 1937 sonrasında çizgileşip derinleşen siyasetin Politbüro elinde tekelleşmesi bir gecede ya da ani bir dönüşün ardından gerçekleşmiş değildir. Yıllara yayılan uzun bir sürecin sonucudur. Asıl önemlisi bütünüyle yanlış karar ve politikaların sonucu olmayıp bazıları tümüyle sosyalizme bağlılıktan kaynaklı samimi duyguların başka bazıları ise dönemin koşulları ışığında düşünüldüğünde o zaman için belki anlaşılır fakat sonradan doğurduğu sonuçlar itibarıyla bu yozlaşma sürecinin ilerlemesini kolaylaştıran karar ve uygulamaların toplam bir sonucudur.
Dolayısıyla geçmişimizi yargılarken haksız ve insafsız sonuçlar çıkarmamak için olduğu kadar gelecek açısından ders çıkarırken de en başta bu bütünlüğü gözden kaçıran tepkisel savruluşlardan uzak durmak gerekir. Fakat işin gelecek açısından ders çıkarma yönüne gelindiğinde o dönem koşullarında anlaşılır olanları genelleştirip mutlaklaştıran düşünme tembeli dogmatizmin kolaycılığına da itibar edilmemelidir.
Mekanik Çözümler Çözüm Olabilir mi
Şu anki konumuz yani parti kadrolarının dahi siyasete kayıtsızlaşmalarını tartışılırken sorunun kökeninde Leninist parti ve öncülük anlayışının yattığını iddia eden görüşün epey taraftarı vardır. Aralarındaki niyet ve amaç farklılıklarına karşın bunlar problemin kaynağını parti içinde hiziplere ve başka partilerin kurulmasına izin verilmeyişinde görürler. Çözümü de “Bırakınız yapsınlar, bırakınız kursunlar” liberalizminde bulurlar.
Sosyalizmin inşası gibi kapitalizmden miras bir dizi zorlu ve karmaşık sorunun üstesinden gelme zorunluluğu yetmezmiş gibi yitirdikleri cennete yeniden kavuşmak için ellerinden gelen her türlü alçaklığa başvurmakta tereddüt etmeyecek devrilmiş sömürücü sınıfların, dünya burjuvazisi ve uluslararası gericiliğin komplo ve tezgahlarıyla baş etme zorunluluğunu dikkate almadığınız sürece bu öneriler size de isabetli görünebilir. Hatta kadroların ve partinin siyasete ilgi ve canlılığını diri tutacak bir gelişme dinamiği olarak değerlendirebilirsiniz ki, konuya salt bu yönden bakınca haksız da sayılmazsınız. Çünkü sınıflar ortadan kalkmadığı sürece proletarya partisinin içinde bile farklı fikir ve eğilimlerin ortaya çıkması kaçınılmazdır. Partiyi kısır bir döngüye sürükleyip felç etmediği sürece, başka bir ifadeyle partinin herkesi bağlayan kuralları çerçevesinde yürütülen ideolojik bir mücadele sınırları içinde kaldığı sürece parti içinde farklı fikirlerin ortaya çıkıp tartışılması partiyi de diri tutar, ona düşünsel-politik bir canlılık ve dinamizm kazandırır.
Ayrıca görüşlerinin -tabii ki devrimci proletaryanın sınıfsız komünist toplumu inşa tarihsel amacına uygunluk anlamında- doğruluğuna inanan bir parti ve onun kadroları kendilerinden farklı düşüncelerle karşılaşıp tartışmaktan korkmazlar. Stalin yoldaşın sabote edilen partiyi ve devlet yönetimini demokratikleştirme girişimi sırasında koltuklarını kaybetme telaşına kapılan parti bürokratlarına dediği gibi “Kurttan korkan ormana girmez”.
Fakat sorun sadece kendine güven sorunu, farklı fikirlerin tartışılmasının partiye ve parti kadrolarına kazandıracağı düşünsel dinamizm ve ufuk genişlemesine indirgenemez. Bu boyutun yanında meselenin bir de devrimin ve sosyalizmin korunması, karşı devrimci komplo, provokasyon ve sabotajlara elverişli bir ortamın doğmasına meydan verilmemesi sorumluluğu gibi bir boyutu da vardır. Bunlardan ilkini ‘her şey’ haline getirip diğerlerini tali hatta önemsiz görülen bir aymazlığa da düşmemek gerekir. Çünkü o zaman bırakalım sosyalist demokrasiyi sosyalizmin kendisinden ortada bir iz kalmaması riski büyük hatta kesindir. Bu noktada Polonya’da işçi sınıfının huzursuzluğu üzerine oturan Dayanışma Sendikası örneği ya da 1990 sonrasında post-Sovyet rejimlerin yerine düpedüz ABD ve AB emperyalizminin piyonu rejimlerin kurulmasını sağlayan “renkli devrimler” tecrübesi hatırlanmalıdır. Bu bağlamda dünya burjuvazisi ve uluslararası gericiliğin sosyalizmi içten karıştırıp zayıflatma hatta yoldan çıkarma konusunda kazandığı tarihsel tecrübenin zenginliği asla akıldan çıkarılmamalıdır.
Bu durumda çözüm nedir, geleceğin sosyalizmi açısından her iki beladan da sakınmanın yolunu nasıl bulacağız sorusu hâlâ ortadadır. Her fırsatta uyarıda bulunduğumuz mekanik tepkisel yaklaşımlardan uzak durmak bunun başta gelen adımıdır. İkinci adım ise geçmiş tarihsel tecrübeleri kendilerini doğuran koşullarla bağlantısı içinde ele alıp yargılarken bugün onları ilerde karşımıza çıkan sonuçlarının da bilgisine sahip olmanın avantajıyla eleştirel bir süzgeçten geçirerek yeni yollar üzerine daha çok yönlü düşünmektir. Örneğin Sovyet Devrimi’nde hem parti içinde hizip kurmanın 10. Kongre’de yasaklanması hem de komünist parti -o zamanlardaki adıyla Rusya Komünist Partisi (Bolşevik)- dışındaki partilerin yasaklanması kararlarına bu gözle bakılmalıdır.
Bana göre bunların her ikisi de alındıkları koşullarda asıl olarak muhataplarının adeta zorunlu hale getirdikleri haklı ve doğru kararlardır. Yoksa ne 10. Kongre’ye gelene kadar ne de o yasak kağıt üzerinde kaldırılmadığı halde Lenin’in yatağa düşmesinin ardından parti içinde farklı görüşlerin dile getirilmesini hatta bu temelde gruplaşmaların önünü almaya kalkan olmuştur ne de İç Savaş’ta devrime karşı savaşan karşı devrimci partilerin (Kadetler, Menşevikler ve Sağ Sosyalist Devrimciler) dışında kalanların (Sol Sosyalist Devrimciler, devrime silah çekmemiş Menşevik grup ve çevrelerle anarşistler) bağımsız siyasal faaliyet yürütmelerini engellemeye kalkan. Dahası nihai yasak konulana kadar Bolşevikler Sosyalist Devrimci Parti’yle hükümette ortaktır.
Peki tartıştığımız yasaklar ne zaman ve neden gelmiştir? Her ikisinin de temelinde yatan neden, parti içi ve dışı muhalefetin devrimin hâlâ bıçak sırtında yürüdüğü bir sırada kendi tercih ve görüşlerini dayatmak için ayak oyunlarına ve kirli yöntemlere başvurmaktaki ısrarlarıdır. Öyle ki, o sırada hükümet ortağı olan Sol Sosyalist Devrimciler, Brest-Litovsk Anlaşması’nı sabote ederek Almanya’yla savaşın sürmesi için Alman elçisini öldürüp ayaklanmaya kalkışırlar. Bu partinin kalıntıları daha sonra Lenin’e suikast düzenlemeye yeltenecek kadar ileri gider. Parti içinde hizipleşmenin yasaklanması da durduk yerde çıkmamıştır ortaya. Benzer daha doğrusu hâlâ süren çok kritik bir aşamada bildiğini okumakta ısrarlara tepkinin sonucudur. İç Savaş ağır bedeller pahasına kazanılmış, bu arada Avrupa’dan herhangi bir devrimin desteğinin gelmeyeceği de görülmüş öte yandan şehirlerde açlık, yokluklar, tifüs salgını gibi birbirinden beter sorunlar üst üste binmiş durumdadır. Tambov ve Kronstadt Ayaklanmaları, o güne kadar uygulanagelen Savaş Komünizmi’nin artık daha fazla sürdürülemeyeceğinin altını çizmiştir. Tarımı canlandırarak hem işçi-köylü ittifakını ayakta tutmak hem de açlığın önünü almak için Parti Lenin’in önderliğinde kırlarda kapitalizmin önünü kontrolü kaybetmeden açacak NEP gibi bir geri adım atmak mecburiyetiyle karşı karşıyadır. Hal böyleyken “sosyalizme bağlılık” görünümü altında keskin devrimcilik yarışına çıkan parti içi muhalefet grupları ne parti disiplinini takmakta ne parti politikaları ve kararlarına uymaktadır. Kendi içlerinde ayrı bir hiyerarşik ilişkiler düzenine ve disipline sahip olarak parti içinde parti gibi davranmaktadırlar. 1921 Mart’ında yapılan 10. Kongre’de Lenin’in önerisi üzerine alınan parti içinde hizip örgütlenmelerini yasaklama kararı bu koşulların ürünüdür.
“Demokrasi” fetişisti küçük burjuva liberaller dışında sosyalizmin yaşaması ve sürmesini her şeyin üzerinde tutan hangi samimi devrimci o koşullarda alınan bu kararları yargılayıp mahkum etmeyi esas alır?.. Fakat günümüzde artık bu soruyu sormakla yetinemeyiz. Geleceğin sosyalizmine dönük ders çıkarma babında şu soruyu da ilkine eklememiz gerekir: Peki bu tutumu yani parti içinde ve dışındaki farklı görüşlerin kendilerini grup, platform, hatta başka bir parti gibi farklı örgütsel formlara bürünerek ifade edebilmelerinin önü her durum ve koşulda alınmalı mıdır?.. Partinin öncülüğü, şiddete dayanan devrim ve proletarya diktatörlüğünün zorunluluğu gibi bu yasakları da -zamandan ve mekandan soyutlayarak- sosyalizmi inşanın “olmazsa olmaz” gerekleri olarak mutlaklaştırabilir miyiz?..
Partinin irade ve eylem birliğini dinamitleyerek onu felç etmediği öte yandan proletaryanın iktidarını ve sosyalizmi yıkmaya yönelik iç ve dış komplo ve provokasyon girişimleriyle arasına net sınırlar çektiği sürece bu tür yasaklar sosyalizmi güçlendirmez tersine bu kez partinin yozlaşıp bürokratlaşmasının, kadrolardan, sınıftan ve kitlelerden kopmasının, sınıfın ve kitlelerin politikaya ve sosyalizme yabancılaşmalarının önünü açar, başka etkenlerle de birleşerek partinin ve sistemin içten içe çürüme süreçlerini ivmelendiren bir rol oynar. Dolayısıyla Lenin’in kendi aralarında ayrı bir merkeze, ayrı bir disipline ve işlerliğe sahip hiziplerin varlığıyla bağdaşmayan parti anlayışını her kim parti içinde farklı fikirlerin bastırılması, söz ve yaşam hakkının tanınmaması olarak yorumluyor ve bu tekelci siyaset anlayışını sosyalizmde de başka siyasal platform ve yapılanmalara izin vermeme mutlakçılığına vardırıyorsa o “Geçmişte biz nerede hata yaptık” sorusunu kendisine hiç sormamış düşüncesiz devrimcilikte ısrarlı demektir. (Gelecek sayıda: Çalışmaya Yabancılaşma)
(1) Yabancılaşma, kavramsal olarak bir şeyi ya da kimseyi başka bir şeyden ya da kimseden uzaklaştıran, sadece başka bir şeye ya da kimseye değil kendi öz benliğine dahi yabancı hale getiren eylem ya da gelişme anlamına gelir. Kavram olarak ilk kez Tinin Görüngübilimi (1807) adlı yapıtında Hegel tarafından kullanılmıştır. Hegel’e göre yabancılaşma, aynı insanın ‘özne’ yani kendini gerçekleştirmeye çalışan yaratıcı insan ve ‘nesne’ yani başkaları tarafından etkilenip yönlendirilen insan olarak ikiye ayrılışının sonucudur, insanın yarattıkları ona yabancı nesneler haline geldiği zaman ortaya çıkar. Marx ise 1844 Elyazmaları ve Alman İdeolojisi’nde iki tür yabancılaşmadan söz eder: Bunlardan ilki doğadan kopuş anlamında yabancılaşmadır. İnsanın toplumsallaşma sürecinin başlangıcı anlamında Marx bunu olumlar. Fakat o asıl kapitalist sistemin yarattığı yabancılaşma üzerinde durur ve bunu insanın insancıl özüne, emeğinin ürünlerine, çalışmaya, öteki insanlara, dünyaya, yaşama yabancılaşarak sistemin çarklarından biri haline gelmesi olarak eleştirir.
(2) Marks, insanlığın sosyalist devrimle başlayacak olan tarihsel-toplumsal dönüşümünün özünü şöyle özetler:
“…Komünizm, insanın kendisine yabancılaşması olarak özel mülkiyetin olumlu aşılması ve dolayısıyla insani özün insan tarafından ve insan için gerçekten sahiplenilmesidir. Komünizm, bu nedenle, insanın toplumsal (yani insani) bir varlık olarak kendisine eksiksiz geri dönüşüdür. (…) Bu komünizm, insan ile doğa, insan ile insan arasındaki çatışmanın sahici çözümüdür. Varlık ile öz, nesnelleşme ile kendi kendini gerçekleme, özgürlük ile zorunluluk, birey ile insan türü arasındaki çekişmenin gerçek çözümüdür. Komünizm, tarihin önümüze koyduğu problemin çözümüdür ve kendisinin bu çözüm olduğunu bilir.
“…Eğer işçi, üretim eyleminin ta içinde kendi kendisinden yabancılaşmasaydı, kendi emek ürünü işçinin karşısına nasıl yabancı olarak çıkardı. Ürün, en nihayetinde, üretici faaliyetin özetinden başka bir şey değildir. O halde, emek ürünü eğer yabancılaşma ise, üretimin kendisi de aktif yabancılaşma, faaliyetin yabancılaşması, yabancılaşmanın faaliyeti olması gerekir. Emek nesnesine yabancılaşma, emek faaliyetindeki dışlaşmanın, yabancılaşmanın özetinden başka bir şey değildir.” (1844 Elyazmaları, abç.)
Bilimsel sosyalizm öğretisinin temellerini atan tarihsel önderlerimiz emeğin üretim sürecine yabancılaşmasına son vermeyi Alman İdeolojisi’nde de ‘sosyalist devrimi kendinden önceki diğer bütün devrimlerden ayıran özsel bir fark’ olarak tanımlarlar:
“Şimdiye kadarki bütün devrimlerde faaliyet tarzı değişmeden kalıyordu. Yalnızca bu faaliyetin başka türlü bir dağılımı, işin başka kişiler arasında yeni bir bölüştürülmesi sözkonusuydu. (Oysa) Komünist devrim, bunun tersine, daha önceki faaliyet tarzına karşı yönelmiştir, emeği (yabancılaşmış emeği -nba) ortadan kaldırır ve her türlü sınıf egemenliğini sınıfların kendileriyle birlikte ortadan kaldırır.” (Alman İdeolojisi)
(3) Başında Stalin’in bulunduğu Parti yönetimi, parti içindeki muhaliflere 1927 sonuna kadar çok geniş bir tartışma, eleştiri ve toplantı özgürlüğü tanıdı. Ekim Devrimi’ne ve Bolşevizme düşman Fabian hareketinin öncüleri Beatrice ve Sidney Webb çifti bile bu hoşgörüyü “SSCB’nin mutlak bir diktatörlük altında inlediğine inananlara şaşırtıcı gelecek ölçüde geniş” bulurlar. Webb’lerin aktarımıyla, Bütün Rusya Sovyetleri Merkez Yürütme Komitesi ve Parti Merkez Komitesi gibi ana karar organları dışında “Hem yerel Sovyetlerde hem de yerel parti organlarında ateşli tartışmalar yapılıyordu. (Muhalif) kitap ve broşürlerden oluşan geniş çaplı yayınlar sansür tarafından engellenmiyor, aslında devlet basımevlerinde basılıyor ve bunları araştıran biri tarafından ifade edildiği gibi tam anlamıyla binlerce sayfayı buluyordu” (Büyük Komplo, sf. 197, 11 nolu dipnot). Bu sürecin sonunda yapılan ve bütün parti üyelerinin katıldığı referandumda Troçki ve onunla birlikte hareket eden muhalefet topu topu 4 bin oy alabildi. 740 bin parti üyesi ise Troçkist Muhalefeti reddetti ve Stalin yönetimini desteklediğini açıkladı.
(4) Bu sürece dair derli toplu bilgilenme için bkz: Kırılma: Stalin’in Başarısız Demokrasi Devrimi | 1. ve 2. Bölüm, Ahmet Açan, Görüş21 sitesi, https://gorus21.com/kirilma-stalinin-basarisiz-demokrasi-deneyimi-1-bolum/ ve https://gorus21.com/kirilma-stalinin-basarisiz-demokrasi-devrimi-2-bolum/


