Linki Aşağıya Bırakıyorum!..

9

D. Emrah Zıraman

Walter Ong, Sözlü ve Yazılı Kültür çalışmasında “sözün teknolojileşmesi”ni ele alırken “montaj hattıyla endüstri tarihinde üretilen ilk ürün”ün “soba, ayakkabı, silah vb. değil” kitap olduğunu, matbaacıların kullandığı “değiştirilebilir parçalar tekniği”nin ise “endüstri devrimiyle başka eşyaların üretiminde uygulanmaya” başlandığını belirtir (s. 142). Walter Ong’un bu iddiası kışkırtıcı ve tartışmaya açık olsa da kapitalist üretimin temeli olan iki unsura işaret eder: Seri üretim ve makineleşme.

Buhar makinesinin üretimde kullanılmasıyla insanlık tarihinde üretimin makineleşmesini geri dönülmez biçimde ortaya çıkaran döneme “Endüstri Devrimi 1.0”; günümüzdeki dijital haline ise “Endüstri Devrimi 4.0” adı veriliyor.

Endüstri Devrimi’nin mevcut evresini “4.0” olarak adlandırmak tartışmalı olsa da günümüz seri üretiminin bir yanı 1700’lü yıllarda büyük fabrikalardaki sömürüye diğer yanı ise ürünü uzaya ulaşmış bir sömürüye dayanıyor. Her ikisini de anlamanın ve her ikisine karşı da mücadele etmenin yolu, kapitalizmden azadeymiş gibi sunulan dijital alandaki üretim ilişkilerinin kapitalizmle olan kopmaz bağını görmekten geçiyor.

Seri üretimin ekonomi politiği 

Marx, Kapital’in ilk cümlesinde şöyle yazar: “Kapitalist üretim tarzının egemen olduğu toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta yığını’ olarak görünür…” (s. 49). Kapitalizmde metaların bir “yığın” oluşturmasını sağlayan şey ise seri üretimdir. Marx için meta kapitalizmin hücresi ise tek bir metanın seri üretimini de kapitalizmin organı olarak tarif edebiliriz. Bu bağlamda seri üretim kapitalizm için hayati bir öneme sahiptir.

Kapitalizm için seri üretimin zorunluluğu her şeyden önce (P-M-P’ veya M-P-M olarak tarif edilen) sermaye hareketinin döngüsel yapısından kaynaklanır. Kârı üretebilmek için sermaye sürekli, sürekli, sürekli, sürekli… hareket etmek zorundadır. Bu hareket için hem meta hem de metanın özel bir biçimi olan para sürekli üretilmelidir.

Peki bu sürekliliği ne sağlar? Makineler. Yapay zekâ bile olsa makineler doğanın ya da insanın üretim gücünün araçlar yoluyla ortaya konulmasıdır. Bir çekiç yumruğun gücünü içerir ama yumruğun kat be kat fazlasına sahiptir. İşte makinede var olan bu “kat be kat fazla” güç, kapitalizmde meta üretiminin seri ve sürekli hale getirilmesini mümkün kılar. Nasıl bir makine tek bir metada sermayenin (göreli artı değerin ortaya çıkmasını sağlayan) bir sabiti ise makine aynı zamanda seri üretim gücüyle metanın “muazzam bir yığın olarak” üretilmesini doğal olarak tek bir metada ortaya çıkan artı değerin üretilen tüm metalarda ortaya çıkmasını sağlayan da bir sabittir. Bu nedenle isterseniz dünyanın en pahalı ürününü üreten bir makine geliştirin, eğer o makine o ürünü serileştiremiyorsa kapitalizm dönüp o makinenin yüzüne bile bakmaz.

Ancak seri üretimin ve makinelerin kapitalizmdeki işlevi yalnızca bir fabrikada “meta yığını üretmek” değildir. Kapitalizm üretim ilişkilerini toplumsal olarak üretmek zorundadır. Marx Kapital’in “Makineler ve Büyük Sanayi” bölümünde, seri üretim ve makineleşme ile kadın-çocuk emeğinin sömürüye dâhil edilmesi, çalışma süresinin uzaması ve emeğin yoğunlaşması arasındaki içsel bağıntıyı ortaya koyar (bkz. age., s. 378-400).

Marx, kapitalist üretimde kârın gerçekleşmesinin ve sermaye birikiminin ilk koşulu olarak üretilen metaların satılmasını gösterir (bkz. s. 106-186, 445-447 ve 543-560). Metaların satılma zorunluluğu, üretilen metaların bir şekilde tüketilmesi anlamına gelir. “Seri üretim eşittir seri tüketim” demek bir totoloji riski taşır. Ancak kapitalizmin ürettiği metaları tükettirmek için klasik yöntemler olan reklam, kredi ve moda araçlarını kullanması; günümüzde metayı uzun ömürlü üretmek yerine planlı eskitmeye tabi tutması; dijital dünyada algoritmalar bolluğu içeren platform ekonomileri kurması seri biçimde üretilen metaların neredeyse aynı serilikte tüketilmesine yöneliktir. 

İnternet ve Seri Üretim: Kablolardan Çiplere

1963 gibi çok erken bir tarihte, ABD’de internetin başlangıcı olan ARPA projesinde yer alan J.C.R. Licklider’a “ARPA projesinde özel sektörün neden yer almadığı” sorulur. Licklider şöyle yanıtlar: “Bilgisayar endüstrisi -eğer yapmaya değecek bir şey olsaydı- bunu zaten kendisi yapardı!” (aktaran Hauben, History of ARPANET, s. 2). Licklider doğrudan şunu söyler: Kapitalizm kâr edemeyeceği yere adımını atmaz.

Kapitalizmin internete ilgisi başlangıçta (çiplerden devrelere) elektronik ve (kablolardan panellere) elektrik altyapısıyla sınırlı oldu. Bu nedenle ABD’deki telefon tekeli BELL ile IBM’in bilgisayar ve internet altyapılarının gelişmesiyle ilgilendiler. BELL ve IBM telefon ve bilgisayar alanlarında yüksek kârlar elde ediyor olsalar da internete ayırdıkları sermaye özel bir kalem değil genel sermayeleri içindeki kalemlerden birisi olarak yer aldı. 

Elektronik teknolojisinde dev bir sıçrama yaratan transistör 1947 yılında icat edilmiş olsa da işletim sistemlerinden yazılımlarına kadar bilgisayar teknolojilerine uyarlanması vakit aldı. 1960-1980 döneminde bilgisayar alanında yaşanan ilerleme daha çok kurumsal şirketlerin kullanımına açıktı. Ancak kişisel bilgisayarların (PC) üretiminin 1990’larda ucuzlaması ve teknolojisinin gelişmesiyle hem internet hem de internet-kapitalizm ilişkisi büyük bir sıçrama yaşadı. İnternet artık kapitalizm için çip üretiminden internet tarayıcılarına kadar geniş bir yelpazeye yayılan özel bir sermaye alanına dönüştü.

Özel bir sermaye alanına dönüşmesiyle her birimi metalaşan internet için de seri üretim baskın ve belirleyici niteliğine ulaşmış oldu. İnternetin seri üretim kapasitesinin cazibesi sermayeyi öyle etkiledi ki, sermayenin P-M-P’ (para-meta-artı para) döngüsü doğrultusunda ilk olarak paranın seri biçimde çoğaltılması işine girişildi. Bunun için sermaye borsaya açılan internet şirketlerine büyük fonlar aktardı. Bunun sonucunda Tim Berners-Lee tarafından geliştirilen ve internet için yeni bir sıçrama tahtası olan HTML kodlarının 1989’daki ortaya çıkışından sadece 10 yıl sonra -1999 sonunda- ABD’nin teknoloji borsası NASDAQ’ta başlayan hisse krizi 10 Mart 2000’de doruk noktasına ulaştı. NASDAQ, 10 Mart’ta en yüksek seviyesi olan 5 bin 048 puana ulaştı. Aynı gün başlayan hızlı düşüş kara Cuma olarak anılan 14 Ekim 2000’de yüzde 25 kayıpla 3 bin 3321 puana inerek sürdü ve şişirilen balon Mart 2002’de yüzde 77 değer kaybıyla söndü. Sermaye, teknoloji yoğun sektör olan internette sermaye akışını hızlandırdığında teknolojik üretimin ve bundan elde edeceği kârın da hızlanacağı yanılgısına düştü. 

Kapitalizmin azami kâr dürtüsüyle seri üretim zorunluluğu ve baskısıyla internet sermayesi daha sık ve küresel çapta krizlerle karşılaşır oldu. Intel’in kurucusu Gordon Moore, 1965 yılında, bir mikroçip üzerindeki transistör sayısının yaklaşık her iki yılda bir iki katına çıkacağını belirten bir öngörüde bulundu. Moore’un teknoloji için “iyimser” olarak nitelediği bu büyümeye paralel olarak kapitalizm, seri üretimden emeğin baskılanmasına kadar pek çok araç ve yöntemle tam da Moore’un öngördüğü üssel büyümeyle her yıl milyarlarca çip üretti. Moore’un 2005 yılındaki “üssel büyümenin sonsuza kadar süremeyeceği” uyarısına uygun olarak 2020 yılında duvara çarptı. Ancak Moore’ın öngörüsü teorik olarak geçerli olsa da krizin nedeni üssel olarak artan çip üretimi değildi. Tam tersine üssel olarak artan çip talebiydi. Her türden üretim için ihtiyaç duyulan çiplerin talebi karşılayacak düzeyde üretilememesiydi. Bilgisayar üretiminde sermayenin ihtiyaç duyduğu seri üretime denk çip seri üretimi oluşamadı. 2020-2023 yılları arasında yaşanan bu süreç, tarihe “küresel çip krizi” olarak geçti. Otomotiv sektörünün hemen ardından bilgisayar/donanım, tüketici elektroniği (cep telefonları, ev aletleri) ve video oyun konsolları sektörleri çip krizinden en çok etkilenen alanlar oldu. 

Sermayenin internet alanındaki krizleri artık ne sanal dünyayla ne de sadece para kriziyle sınırlıdır. İnternet teknolojilerinin sermaye krizi, günümüzde dijital teknolojiler için gerekli nadir toprak elementleri uğruna coğrafyaların yağmalanmasından, yapay zekâ ve Bitcoin üretimi için yapılan veri madenciliğinin harcadığı su tüketiminin yarattığı doğal felaketlere kadar sanal dünyanın dışına da taşan bir boyuta gelmiştir. 

İnternet ve Seri Üretim: İçeriklerden Algoritmalara

10 Mart 2010’da YouTube şu duyuruyu yaptı: “1 dakikada 24 saatlik video yüklenmektedir”. Bunun anlamı şuydu: 24 saat içinde yüklenen videoların kesintisiz izlenmesi 4 yılı (tam olarak 3 yıl 11 ay) buluyor. Youtube 24 saatte yüklenen videolarının tamamının izlenmesinin 1 yılı bulmasına dair eşiği ise 2007 yılında aşmıştı. Yani 3 yıl içinde 4 kat artış.  

Tim Berners-Lee’nin 1989’da geliştirdiği HTML kodlaması internetin seyrini değiştirdi. HTML, başlangıç seviyesinde kodlama bilgisi gerektirse de bu sayede daha önce ayrı ayrı kullanılabilen ses, görüntü ve metin bir web sayfasında aynı anda kullanılabilir hâle geldi. (1). Başta web olmak üzere internet uygulamaları için geliştirilen HTML5, PHP ve C++ gibi kodlamalar ile programlama dilleri sayesinde internet 2000’li yıllarda bilgisayar kullanmasını bilen herkes için erişilebilir hâle geldi. Ancak bu diller yalnızca kullanımda bir sıçrama yaratmakla kalmadı, kullanıcıların da içerik üretebilmesine olanak tanıdı.

Böylece “kullanıcı tarafından oluşturulan içerik” (user-generated content), Web 2.0’ın ayırt edici özelliği oldu. Web 2.0’ın en basit tarifi, Locke’un ünlü tabula rasa (boş levha) benzetmesiyle yapılabilir. Locke, insan zihninin doğuştan boş bir levha olduğunu ve deneyimlerle dolduğunu söylemişti. Web 2.0’da da internet uygulamaları (Instagram, Facebook, X/Twitter, TikTok vb.) tasarım olarak boş birer levhadır. Uygulamanın biçimi ve yapısı kodlarla belirlenmiştir; ancak içeriğini tamamen kullanıcılar üretir. Üretilen şeyin eğitici bir içerik mi yoksa pornografik bir öge mi olacağını kullanıcı belirler.

İnternetteki bu teknolojik sıçrama internet sermayesinin düzlemini, boyutunu ve derinliğini de katlanarak değiştirdi. Sermaye, “İnternette bedava bir şey yoktur; ürün bedavaysa ürün sizsinizdir” ilkesiyle hareket etti. İnternet kullanıcılarının ücretsiz ya da çok küçük ücretlerle edindikleri uygulamalar için ürettikleri her şey doğrudan sermayenin bir parçası hâline geldi.

Günümüzde internette 1 saniye içinde veri alışverişi yapan insan sayısının 2,3 milyar olduğu tahmin edilmektedir (bkz. https://howmanyrightnow.com/online). 1 saniye içinde internete bağlı olan bu 2,3 milyar insan sermaye için ister sadece internete girmiş olsun isterse internette ürün tanıtsın sermaye hareketinin doğrudan parçasıdır. Dünya e-ticaret hacminin 6,9 trilyon dolara ulaştığı, internet reklam hacminin 1 trilyon dolar barajını aştığı; 2026’da sırasıyla Instagram’ın 88 milyar, Facebook’un 61-64 milyar, Tik-Tok’un 44 milyar, Twitter’ın 2,9 milyar dolar gelir ele etmesine bakıldığında sermaye ve internet uygulamaları arasındaki ilişkisinin keskinliği açıkça görülür.

Sermayenin geldiği düzey kendisini internetteki seri üretim ve tüketimde de gösterir. Instagram’a 24 saat içinde 100 milyondan fazla gönderi yüklenirken yalnızca Reels videolarını izlemek için 170 milyon saat harcanmakta. Facebook’a günlük 4,7 milyar içerik yüklenip 1,5 milyar saat harcanırken; TikTok’a günlük 24-36 milyon video yüklenmekte ve tüketim için 3,3 milyar saat harcanmaktadır. YouTube’a günlük 720 bin saatlik video yüklenirken izleme süresi 1 ila 2,7 milyar saati bulmaktadır. Bu sürelere WhatsApp ve Telegram gibi iletişim uygulamaları, konsol ve web tabanlı oyunlar ile Discord gibi canlı yayın platformlarının dahil olmadığını da belirtmek gerekir.

Kapitalizm sıradan kullanıcıyı hem üretici hem de tüketici olarak metalaştırıp internete bağımlı kılmak zorundadır. Aksi halde sermaye döngüsünü sürdüremez. Tam da bu nedenle sermaye, uygulama algoritmalarını, kullanıcıları uygulamada her zaman “biraz daha fazla” tutma üzerine sürekli düzenler ve değiştirir. Algoritma değişikliğinin en radikal örneği Google’un Mart 2025’te yaptığı tamamen ticareti merkeze alan algoritma değişikliğidir. Algoritma değişikliği olduğu 2025 yılının ilk çeyreğinde Google’un geliri 90,23 milyar dolar iken algoritma değişikliğinden sonra 2025 yılının son 

çeyreğinde Google gelirlerini yüzde 14 artırarak 102, 35 milyar dolara çıkardı.  

İnternet uygulamalarında sermayenin dayattığı seri üretim ve tüketimin yıkıcı etkisi toplumsal alanda da belirginleşti. Seri üretim ve tüketim baskısı kapitalizmin çürümesinin toplumsal boyutunun internet düzeyinde nasıl sıradanlaştığını gözler önüne seriyor. Tik-Tok insanlığın çöplüğünün at koşturduğu bir alan olurken, pornografi evlere girmiş durumda. Onlyfans, Chaturbate, LiveJasmin gibi sitelerde yapılan seks yayın üretimi evlerin salonlarına kadar girdi. Sadece bu da değil. İnsanın biyolojik ve psikolojik davranışları üzerinde de ciddi etkiler yaratmaktadır. Dominic Pettman 2016 gibi erken bir tarihte sosyal medyanın yarattığı bu olumsuzluğu “sonsuz dikkat dağınıklığı” olarak tanımlar. Günümüzde sosyal medyanın yoğun kullanımı sonucu kullanıcıların dikkat süresi 6 saniyeye kadar düşmüştür. Ortalama bir internet kullanıcısı 1 dakika içinde 20 içerik tüketecek hıza ulaşmıştır.

İnternetteki seri üretim ve tüketim baskının insanlığın üzerine getirdiği yük yukarıdaki iki örnekle sınırlı değil elbette. İnternetteki seri üretim ve tüketim insanlığın insanlıktan nasıl da kolayca çıkacağının göstermesi bakımından kayda değer durumdadır. 

Her Şey Sınıfsal

Bir çelişki karşısında o çelişkiye müdahale edip çözmek için “Ne Yapmalı?” sorusunu sormak Marksistler için kadim bir zorunluluktur. “Ne Yapmalı?” sorusuna illa bir cevap verilemese de cevap arayışında olmak çelişki karşısında pasif kalmamak adına önemlidir. 

Kaba indirgemecilikten kaçınmak kaydıyla internetin mevcut yapısının sınıfsal olduğunu vurgulamak ve her tartışmada ilk adımı sınıfsallık üzerinden atmak hayati önem taşır. Aksi halde internet bağımsız bir olgu olarak algılanır ki o zaman idealist bir bakış açısıyla ele alınmaya başlanır.

Sınıfsallık bağlamında asıl zorluk internet uygulamalarının sınıfsal içeriğini göstermek ve buna uygun mücadele araçları geliştirmektir. Elbette bu alandaki çalışmaların başına da internetle kapitalizm ilişkisini her zaman teşhir etmeyi yazmak gerekir. Diğer yandan her durumun kendine özgü yanlarını gözönüne almak kaydıyla sanalda ya da sanal dışında karşı duruşlar, karşı var oluşlar üretmek gerekir: Haber paylaşımlarında sağına soluna bakmadan kahvehane aklı ve refleksleriyle davranmak yerine haberciliğin temel kurallarını gözeten paylaşımlar yapmak ya da sendikalarda, devrimci kurumlarda örneğin çocuklara özel etkinlikler düzenlemek; sosyal medyada kişisel kullanımlarımızı kontrol altına almak; internetin muazzam güç ve kapasitesini kişisel ve/veya kolektif gelişime katkı sağlayacak biçimde kullanmak vb. gibi araçlar, yöntemler bulunmalı, geliştirilmeli ve yaygınlaştırılmalıdır. 

Sadece internetin mevcut durumuna karşı direnme noktaları üretmekle yetinmek her zaman eksik olacaktır. Çünkü internetin sosyalizmde nasıl kullanılabileceğine dair şimdiden düşünmenin, tartışmanın, bunun altyapısını şimdiden hazırlamaya yönelmenin kendisi bile sermayeye karşı savaşta önemli bir karşı duruş olacaktır. 

(1) Net ve web sözcükleri internetin anlaşılmasında önemli kavramlardır. İkisi de “ağ” anlamına gelir; ancak “net” voleybol veya alışveriş filesi şeklindeki ağlar için, “web” ise örümcek ağı için kullanılır.

Kaynakça

Hauben, Michael History of ARPANET Behind the Net – The untold history of the ARPANET or –

The “Open” History of the ARPANET/Internet, Revised 6 March 2009, 2.

Marx, Karl, Kapital Cilt 1, Yordam Yayınları, 2011, İstanbul

Ong, Walter, Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi, Metis Yayınları, 2014, İstanbul

Pettman, Dominic, Sonsuz Dikkat Dağınıklığı: Gündelik Yaşamda Sosyal Medyaya Odaklanmak, Sel Yayınları, 2016