Emperyalistlerin “İnovasyon” Dedikleri Gerçekte Neyin Dönüşümü?

7

Çiğdem Devran

Avrupalı emperyalist devletlerin dilinden düşürmediği sözcüklerden biri “inovasyon” (yenilenme/yenilik). Yeni teknolojiler, yapay zeka, robotlar, yeşil dönüşüm, dijitalleşme, biyoteknoloji. Hepsinin üzerine aynı sihirli sözcük yapıştırılıyor. İşçi ve emekçilere ise “Bu büyük teknolojik atılımın geleceğin dünyasını kuracağı” masalı anlatılıyor. Bu ikna çabalarında sendikalar da önemli bir rol oynuyor.

Avrupa Birliği’nin dönüşüm programları, emperyalist rekabetin ve tekeller arası çıkar çatışmalarının keskinleştiği koşullarda, Avrupa sermayesinin birikimini hızlandıracak ve dünya pazarlarındaki konumunu güçlendirecek yeni bir üretim ve birikim rejiminin maddi temellerini oluşturmayı hedefliyor. Üretimin örgütlenme biçimi, yatırım alanları, devletin rolü, emek gücünün niteliği ve çalışma rejimi de buna göre örgütleniyor.

İnovasyon Politikaları

AB’nin 2025’te açıkladığı Clean Industrial Deal, bunun önemli adımlarından biri. Program, çelik, metal ve kimya gibi enerji yoğun sektörlerin karbonsuzlaştırılmasını, temiz teknoloji üretiminin genişletilmesini ve kritik hammaddelerin Avrupa’da çıkarılıp işlenmesini ve geri dönüştürülmesini hedefliyor. Komisyon temiz üretimi desteklemek için 100 milyar euronun üzerinde kaynak harekete geçirmeyi öngörüyor. “Temiz teknoloji“ üretimine yönelik devlet yardımlarının onayını hızlandıracak bir çerçeve de oluşturuldu.

Net-Zero Industry Act, 2030’a kadar AB’nin stratejik net-sıfır teknolojilerindeki üretim kapasitesini yıllık ihtiyacının en az yüzde 40’ına çıkarmayı amaçlıyor. Batarya ve enerji depolama sistemlerinden ısı pompalarına, elektrik şebekelerinden karbon yakalama teknolojilerine kadar geniş bir alan stratejik sektör ilan ediliyor.

Kritik Hammaddeler Yasası ise dönüşümün başka bir boyutunu ortaya koyuyor. AB, 2030’a kadar yıllık stratejik hammadde ihtiyacının en az yüzde 10’unu kendi sınırları içinde çıkarmayı, yüzde 40’ını işlemeyi ve yüzde 25’ini geri dönüştürmeyi hedefliyor. Lityum, kobalt, nikel, galyum, bor, tungsten ve titanyum gibi hammaddeler ticari metalar, yeşil teknoloji, dijitalleşme, silahlanma ve uzay sanayisi açısından stratejik girdiler olarak ele alınıyor.

Almanya’da geleneksel olarak güçlü olan otomotiv, makine ve kimya sanayindeki dönüşüm, yatırımların elektrikli araçlara, batarya teknolojilerine, dijitalleşmeye, yüksek katma değerli üretime ve silah sanayisine yönelmesi olarak ilerliyor. Alman devleti sübvansiyonlarla bu geçişi destekliyor. Fransa’da nükleer enerji, havacılık, silah sanayi, dijital teknolojiler ve yeşil sanayi öne çıkarılıyor. İtalya’da ise geleneksel imalatın rekabet gücünü koruma çabası sürerken makine, otomotiv yan sanayisi, ilaç, savunma ve yüksek teknolojili ihracat yapan tekeller önem kazanıyor.

Devlet Neye Müdahale Ediyor?

Rakamların çarpıcı dili kapitalist devletlerin bir yandan sermayenin önündeki engelleri temizlerken diğer yandan birikimi mümkün kılan ekonomik, hukuki ve kurumsal çerçeveyi nasıl kurduğunu anlatıyor. Almanya’da sanayi politikaları, enerji ve altyapı sübvansiyonları, ihracatçı sektörlere verilen destekler ve Kurzarbeit (kısa çalışma) gibi emek rejimi düzenlemeleri bu sürecin parçaları. Fransa’da stratejik sektörlere yönelik yatırımlar, devlet destekli sanayi politikaları ve tekellere sağlanan vergi ve finansman teşvikleri de benzer bir işlev görüyor.

Avrupa Komisyonu’nun 2025 Devlet Yardımları Skor Tahtası (State Aid Scoreboard), emekçilerin cebinden çıkan kaynakların emperyalist tekellerin kasalarına nasıl aktığını gözler önüne seriyor. AB üyesi devletler 2024 yılında toplam 168,23 milyar euro devlet yardımı yapmış. Yardımların yaklaşık yüzde 90’ı, AB’nin belirlediği stratejik önceliklere gitmiş. “Çevrenin korunması ve enerji tasarrufu” adı altında 68,82 milyar, araştırma-geliştirme ve inovasyona 14,16 milyar, “Bölgesel kalkınmaya” ise 13,42 milyar euro akıtılmış.

Kapitalizmin bütünsel krizi koşullarında yeni bir birikim düzeni kurmak isteyen Avrupa emperyalist devletleri, ABD ve Çin karşısında güç kaybetmemek ve kendi tekellerinin dünya pazarlarındaki konumunu korumak için ortak bir yönelim izlemek istiyorlar. Fakat bu hedefe hangi araçlarla ulaşılacağı konusunda kendi çıkarları ön plana geçiyor, ayrışıyorlar. Almanya sanayi gücünü ve ihracatını korumaya çalışırken Fransa stratejik sektörlerde kendi sermayesinin ağırlığını artırmayı öne çıkarıyor. Avrupa sermayesi dışarıya karşı ortak bir güç oluşturma arayışında, içerde pazar, yatırım, teknoloji ve kaynaklar üzerindeki mücadele derinleşiyor. Dolayısıyla yenilenme, üye devletler arasındaki eşitsizlikleri ve çıkar çatışmalarını yeniden üreten bir süreç.

Sermayenin Krizden Çıkış Arayışı Olan İnovasyon Politikaları

Avrupa Birliği’nin yeşil ve dijital dönüşüm programları, stratejik sanayi politikalarını, teknoloji yatırımlarını ve yeni yatırım alanları açmayı hedeflerken yeniden yapılanmanın maliyetleri işçilere ve toplumun geniş kesimlerine aktarılmaktadır.

Fakat emek ile sermaye, toplumsal ihtiyaçlar ile sermayenin azami kâr arayışı arasındaki çelişkinin keskinleşmesini “inovasyon”, “yenilik” ve “ilerleme” söylemlerini frenleyemiyor. AB’nin inovasyon politikalarında sorun teknolojik yeniliklerin kendisi değil. Otomasyon ve dijitalleşme, Avrupa sermayesi açısından üretim maliyetlerini düşürmenin, işgücü üzerindeki denetimi artırmanın araçları olarak kullanılıyor. Oysa aynı teknolojiler ağır ve tekrarlayan işleri azaltmanın, çalışma sürelerini kısaltmanın ve eğitimden sağlığa, barınmadan ulaşıma kadar toplumsal ihtiyaçları daha iyi karşılamanın olanaklarını yaratabilir. Kapitalist üretim ilişkileri içinde ise bu olanaklar, toplumsal ihtiyaçlara değil kârlılık ve sermaye birikiminin gereklerine tabi kılınıyor.

Emperyalist Rekabette Öne Geçme Yarışı

Dolayısıyla “inovasyon”, “rekabetçilik” ve “yeşil dönüşüm” maliyetleri işçi sınıfı ve emekçilere yüklendikçe, içinden geçilen sürecin asli mücadele alanlarından biri oluyor.

Sermaye, dönüşümü azami kârını ve rekabet gücünü artırmanın aracı olarak kullanıyor. Fakat sendikalar vasıtasıyla bunun işçilerin de çıkarına olduğu, yeni iş olanakları yaratacağına işçi ve emekçileri de ikna etmeye çalışıyor. İşçiler işten çıkarmalarla, güvencesiz çalışmayla, artan iş yüküyle ve yüz yılların kazanılmış haklarını kaybetmekle karşı karşıya. İşçi sınıfı ve emekçiler tekellerin azami kâr ve rekabet hedefleriyle kendi çıkarlarını bir tutan anlayışa karşı bağımsız bir mücadele hattı geliştiremiyor. Fakat bu politikaların “cephe gerisi” olmaya da güçlü bir biçimde itiraz ediyor, sendikaların çizdiği sınırlara sığmıyor.

Temizlik Bunun Neresinde?

Meta üretiminde, finans piyasalarında ve uluslararası ticarette sıkça karşımıza çıkan “yeşil dönüşüm”, sermaye birikimini hızlandırmak için kapitalizmin kendini yeniden örgütleme biçimlerinden biri. “Karbonsuzlaşma”, “net sıfır emisyon” ve “temiz enerji” gibi demagojiler, trilyon dolarlık kâr ve rant alanlarını meşrulaştıran söylemler. Bu süreç birçok ülkeyi emperyalist sermayenin denetimine daha fazla bağlıyor. Elektrikli araçlar, yapay zeka altyapıları, bataryalar, güneş panelleri ve rüzgar türbinleri için gereken lityum, kobalt, nikel, grafit ve nadir toprak elementlerine duyulan talep, devasa bir madencilik sektörünü büyütüyor. Bu büyüme doğanın tahribatı ve yerel halkların yaşam alanlarının yok edilmesi pahasına gerçekleşiyor.

Su, hidrokarbon, maden ve mineral rezervleri bakımından zengin bölgeler yağmalanırken halklar topraklarından koparılıyor. Yaşadıkları coğrafyalar, yeşil dönüşüm için gerekli hammaddelerin çıkarıldığı alanlara dönüştürülüyor. Böylece emperyalizme bağımlı ülkelerin doğal kaynakları üzerindeki sömürü derinleşiyor.

Nadir toprak elementlerinin çıkarılması ve işlenmesi de bırakalım temizliği ciddi bir çevre kirliliğine yol açıyor. Bu süreçte büyük miktarlarda toksik atık ortaya çıkıyor. Bir ton nadir toprak element üretimininin yaklaşık 2 bin ton toksik atık yaratması dahi tek başına “Yeşil dönüşümün” foyasını açığa çıkarmaya yetiyor. Bu nedenle dönüşümün niteliğini kullanılan teknolojiler ya da çevreci söylemler belirlemiyor. Karbonsuzlaşma yarışı, kritik mineraller ve nadir toprak elementleri üzerindeki emperyalist paylaşım mücadelesini de kızıştırıyor.

ABD, Çin ve Avrupa Birliği ülkeleri elektrikli otomobillerden bataryalara, çiplerden rüzgar türbinlerine oradan silah sanayisine kadar pek çok stratejik alanda belirleyici bir rol oynayan bu kaynakların çıkarılmasından işlenmesine ve tedarik zincirlerinin denetimine kadar uzanan geniş bir alanda üstünlük kurmak için yarışıyor. Çin’in nadir toprak elementlerinin işlenmesindeki güçlü konumu, ABD ve Avrupa’yı alternatif tedarik kaynakları bulmaya ve kendi üretim kapasitelerini geliştirmeye yöneltiyor. “Yeşil dönüşüm” hammadde kaynakları, pazarlar ve stratejik üstünlük uğruna yürütülen emperyalist rekabetin yeni cephelerinden birine dönüşüyor. Zira Uluslararası Enerji Ajansı, 2040 yılına kadar lityum talebinin beş katına, nikel talebinin iki katına, kobalt talebinin de yüzde 50’den fazla artacağını söylüyor. 2026’da uluslararası kritik mineral ticaretinin 2,5 trilyon dolara ulaşarak dünya ihracatının yüzde 10’undan fazlasını oluşturduğu belirtiliyor.

Bu tablo, emperyalist merkezlerle bağımlı ülkeler arasındaki eşitsiz ekolojik değişimin ifadesidir: Kaynaklar bağımlı kapitalist ülkelerden çekilirken kârlar emperyalist merkezlerde birikiyor. Ekolojik yıkım ise kaynak sağlanan ülke halklarına bırakılır. Metabolik yarılma, kapitalist üretimin insanla doğa arasındaki ilişkiyi bozarak ekolojik dengelerin tahrip edilmesidir. Emperyalist sömürü bu yarılmayı dünya çapında derinleştiriyor.

Almanya Emperyalist Arenada Yeni Bir Yer Arıyor

Almanya’nın hammadde bakımından fakir, enerji ve sanayi üretimi hammaddesi açısından dışarıya yüksek ölçüde bağımlı olduğu bilinir. Bu nedenle pandemi sürecinde olduğu gibi enerji veya hammadde tedarik zincirlerinde yaşanan en küçük bir kırılma bile Almanya’da üretimi etkileyebilmektedir. Almanya’nın ihracata dayalı üretim modeli, dünya pazarlarındaki gelişmelere karşı son derece duyarlıdır. Özellikle “tam zamanında üretim” (JIT) sisteminin yaygın olduğu sektörlerde tedarik zincirindeki küçük bir aksama bile üretim bantlarını durdurabilmekte.

Bir dönem Almanya bu bağımlılıkların önemli bölümünü ABD’nin güvenlik şemsiyesi altında yönetebildi. Rusya’dan ucuz enerji, Çin’den geniş bir pazar ve ABD merkezli güvenlik sistemi Alman sermayesinin işini kolaylaştırdı. Fakat emperyalist rekabetin kıran kırana sertleşmesi karşısında bu düzen artık aynı biçimde işlemiyor. ABD, kendi ekonomik ve teknolojik üstünlüğünü korumak için özellikle Çin’e karşı kapsamlı bir ekonomik ve teknolojik mücadele yürütüyor. Bu yalnızca Çin’i değil, AB ülkelerini de etkiliyor. Çünkü otomotivden kimyaya, makine sanayisinden elektronik ve ileri teknolojiye kadar pek çok Alman tekelinin Çin’le karşılıklı bağımlılık ilişkisi bulunuyor. Çin bir taraftan önemli bir pazar, diğer taraftan giderek daha güçlü bir rakip durumunda. Alman sermayesinin açmazı da tam burada ortaya çıkıyor: Çin’e bağımlılığı azaltmak istiyor ama Çin pazarından ve Çin’le ekonomik ilişkilerden de vazgeçemiyor.

Eski Model Tıkandı mı?

Alman ekonomisini uzun süredir yerinde saydığı rakamlarla açıklanıyor. Ülke, yıllardır üzerine kurduğu ihracata dayalı büyüme modelinin sınırlarına dayanmış durumda. Son beş-altı yılın verileri de bu tespiti destekler nitelikte. 2019-2025 döneminde Almanya’nın GSYİH büyümesi yalnızca yüzde 0,2 olarak gerçekleşti; bu, Avrupa’daki en düşük büyüme oranıydı (Çin yüzde 34,5, ABD yüzde 15, aynı dönemde İtalya yüzde 6,1, Fransa’nınki yüzde 5,1 olarak gerçekleşti).

Alman burjuvazisi için bu büyümeyi avantajlı kılan koşullar aşındı. Almanya uzun yıllar otomotiv, makine ve kimya sanayisindeki teknolojik üstünlüğü, nitelikli işgücü ve güçlü sanayi altyapısı sayesinde dünya pazarlarında önemli bir yer edindi. Ancak şimdi hem bu üstünlüklerin bir bölümünü kaybetme hem de yeni teknolojileri üretime uyarlamakta rakiplerinin gerisinde kalmakla karşı karşıya.

Özellikle Çin’in elektrikli otomobil, batarya ve diğer ileri teknoloji alanlarında hızla güçlenmesi, Alman burjuvazisinin alışageldiği rekabet koşullarını değiştiriyor. Enerji maliyetleri, dijitalleşme alanındaki gecikmeler ve yeni üretim teknolojilerine geçişte yaşanan sorunlar da bu baskıyı artırıyor. Bir zamanlar dünya pazarlarında üstünlük sağlayan üretim yapısı, bugün aynı konumu korumaya yetmiyor. Uzun süre üzerinde yükseldiği dalganın artık kendisini taşımadığını görüyor, İnovasyon çığlıkları da buradan yükseliyor. Üstünlüklerini yeniden kazanmak için üç temel alanda köklü bir dönüşüme yöneliyor: Otomotivde içten yanmalı motordan elektrikli araca geçiş, makine sanayisinde dijitalleşme ve otomasyona dayalı üretimin yaygınlaştırılması, kimya sanayisinde ise enerji yoğun üretimin maliyetlerini düşürecek yeni teknolojilerin geliştirilmesi. Burada yenilenmenin karanlık yüzü silah sanayisine yatırımları artırmasını başa yazmak gerekir.

“Yenilenme” nin sınıfsal anlamı tam da burada ortaya çıkıyor.

Volkswagen’deki işten çıkarma ve ücret tartışmaları, ThyssenKrupp’ta istihdamın daraltılması ve BASF’ın (Dünyanın en büyük kimya şirketi) üretim yatırımlarını yeniden dağıtması yaşanıyor. Volkswagen’da 2026’da dört Alman tesisinin kapatılması ve toplam istihdam azaltımının 100 bine ulaşması gündemleşti. Ücret dondurulması, ikramiyelerin azaltılması ve çalışma koşullarının ağırlaştırılması bu yapılanmanın bir parçası (Osnabrück’te yaklaşık 2 bin 300 kişinin çalıştığı fabrikanın 2027’de otomobilden silah üretimine geçeceği daha önceden açıklamıştı).

ThyssenKrupp üretim kapasitesini yılda 11,5 milyon tondan 8,7–9 milyon tona düşürürken yaklaşık 11 bin işçiyi atmayı düşünüyor. Bochum kentindeki sıcak haddehanenin kapatılması ve başka üretim birimlerinin küçültülmesi de yeniden yapılanmanın parçaları.

BASF ise üretim ve yatırımlarını uluslararası arenada yeniden dağıtıyor. Çin’in Zhanjiang kentindeki yaklaşık 9 milyar euroluk kimya kompleksi bu tekelin tarihindeki en büyük yatırımı. Buna karşılık Ludwigshafen’deki ana tesiste çalışan sayısı 2026’da 30 binin altına düştü; şirket 2024’ten bu yana dünya genelinde yaklaşık 7 bin kişiyi işten çıkardı. BASF, 2026–2029 döneminde yaklaşık 13 milyar euroluk yatırım öngörürken 2026 yatırım harcamalarını yaklaşık 3 milyar euroya indirmeyi planlıyor. Böylece sermaye, büyüme beklediği bölgelere ve daha kârlı alanlara yönelirken Almanya’daki üretim ve istihdam aşağı çekiliyor.

Bu örnekler yenilenmenin sınıfsal yönünü açıkça gösteriyor: Tekeller rekabet güçlerini korumak için üretimi yeniden düzenlerken istihdamı azaltıyor, ücretleri ve çalışma koşullarını sömürünün daha vahşi biçimlerine doğru itiyor. Sermaye açısından verimlilik ve rekabetçilik olarak sunulan bu süreç, işçi sınıfı açısından işini, gelirini ve hepsinden önemlisi geleceğini koruma mücadelesine dönüşüyor.

Ayrıca sermaye haftalık 48 saatlik çalışma süresinin temel alınması, 8 saatlik işgününün fiilen aşındırılması, günlük çalışma süresinin üretimin ihtiyaçlarına göre 13 saate kadar uzatılabilmesi ve işten çıkarmaların kolaylaştırılması istiyor. Böylece sermayenin inovasyonu, işçi sınıfı ve emekçileri, bütün toplumu doğrudan vuran bir program.

Gelişmeler, Almanya’da işçi sınıfına ve geçmiş mücadelelerle kazanılmış haklara yönelik saldırıların önümüzdeki dönemde daha da sertleşebileceğine işaret ediyor. Bu nedenle işçi sınıfı ve emekçiler yenilenme politikalarının yönünü sınıfsal çıkarlar temelinde tartışmak ve bu tartışmayı yaygınlaştırmak zorunda. Zira Almanya’nın yenilenme sancıları, yalnızca Alman sermayesinin geleceğini değil, Avrupa işçi sınıfının önümüzdeki dönemde hangi koşullarda yaşayacağını ve hangi mücadele olanaklarıyla karşılaşacağını da belirleyecek. Dolayısıyla dijital dönüşüm, yalnızca teknik bir yenilik değil emek sermaye arasında güç ilişkilerini ve sınıfsal mücadeleyi doğrudan etkileyen toplumsal ve politik bir süreçtir.

Sözümüzü Marx’ın Kapital’in 1. cildindeki vurgularıyla bağlayacak olursak, “Kapitalist üretim, teknolojiyi ve çeşitli üretim süreçlerinin toplumsal bir bütün halinde birleştirilmesini, ancak aynı zamanda bütün zenginliğin iki kaynağını, toprağı ve işçiyi tahrip ederek geliştirir.”

Sınıfsal Direniş ve Bağımsız Örgütlenme

Bu süreçte işçi sınıfı, yalnızca dönüşümün sonuçlarına maruz kalan bir toplumsal kesim değil, sermayenin yeniden yapılanmasının maliyetini de ödeyen kesim. Aynı zamanda bu sürece karşı direnme potansiyelini barındıran temel toplumsal güçtür.

Sendikalar tabanın baskısıyla da olsa sermayenin yeniden yapılanmasına karşı bağımsız bir sınıf siyaseti geliştirecek durumda değil. Asıl mesele, işçilerin karar süreçlerine doğrudan katılımını sağlayan, işyeri sınırlarını aşan ve farklı emek kesimlerini ortak talepler etrafında birleştiren mücadele biçimlerinin geliştirilmesidir. Güvencesiz çalışanların, göçmen işçilerin, taşeron işçilerinin ve örgütsüz emekçilerin mücadele süreçlerine katılımı da bu açıdan kritik önemdedir. Sermayenin teknolojik ve örgütsel dönüşümüne karşı işçi sınıfının yanıtı, yalnızca mevcut hakları savunmakla sınırlı kalamaz; emeğin üretim ve çalışma koşulları üzerindeki söz hakkını genişleten, taban inisiyatifini güçlendiren ve bağımsız sınıf örgütlenmesini geliştiren bir perspektife dayanmalıdır.

Teknolojik yenilenmenin çalışma sürelerini kısaltmak ve yaşam koşullarını iyileştirmek için kullanılması somut taleplerimiz olmalıdır. Sermayenin rekabet hedeflerine yedeklenen sendikalar yerine işçilerin bağımsız en küçük örgütlenmesi güçlendirmelidir.1

(1) IG Metall ve IG BCE, dönüşümün güvenli, adil ve çalışanların söz sahibi olduğu bir süreç olarak yürütülmesi gerektiğini belirten sloganlarla son yıllarda çeşitli kitlesel gösteriler düzenledi. Bu alanda seminerler, konferanslar ve bilgilendirme faaliyetleri yürüttüler. IG Metall, 2026 sonuna kadar aktif üyelerine ve fabrikalardaki sendika temsilcilerine yönelik dönüşümün örgütlenmesi ve küresel otomotiv sanayisinin dönüşümü gibi başlıklarda çok sayıda eğitim düzenlemeyi planlıyor.