Acemoğlu İşçi Sınıfını Neden Şimdi Hatırladı?

11

Selçuk Ulu

Daron Acemoğlu, Hangi Liberal Demokrasi? adlı kitabında liberal demokrasinin üç kurucu vaadinin (refahın adil paylaşımı, ehliyetli hükümet ve yurttaşların sesi) artık dünyanın her yerinde kırıldığını kabul ediyor. Ardından işçi sınıfını liberal söylemin merkezine yeniden yerleştirmeyi öneren “işçi sınıfı liberalizmi” kavramını ortaya atıyor. Bu itiraf ilk bakışta masum görünebilir. Ama öyle değil. 

Bu projenin günümüz koşullarında içerdiği tehlike tam da bu “masumiyet” görüntüsünde yatmaktadır. Çünkü Acemoğlu’nun görüşleri, emperyalist burjuvazinin has sözcüsü konumundaki The Economist gibi yayınlarda “bazı hizmetlerin kamulaştırılması gibi geçmişte denenmiş popülist politikaları hortlatma çabası” olarak topa tutulurken, Türkiye’de Cansu Çamlıbel ve Bekir Ağırdır gibi liberal isimler aracılığıyla Özgür Özel–İmamoğlu ikilisinin dikkate alması gereken bir “siyasal strateji” olarak pazarlanmaya çalışılmaktadır. Burada basit bir çelişki değil, emperyalist ideolojik aygıtın işbölümü vardır: Merkezde sermaye düzeninin “popülizm” korkusuyla topa tutulan aynı öneri, çevrede “reformist”, “gerçekçi” ve “seçim kazanabilir” bir strateji olarak tedavüle sokulmaktadır.

Böylece Acemoğlu’nun projesi, bir yandan sınıfsal öfkeyi sistemin içinde eritme misyonunu yerine getirirken öte yandan bu öfkenin anti-kapitalist içeriğini boşaltıp burjuva seçim koalisyonlarının hizmetine sunan bir “pasif devrim” kılavuzu işlevi görür. “İşçi sınıfı liberalizmi”nin şekere bulanmış mermi özelliği burada saklıdır: İşçi sınıfına sesleniyormuş gibi yaparak onun bağımsız siyasi özne olma kapasitesini liberalizmin meşruiyet krizini yönetecek bir kaynağa indirger. Tehlike de tam olarak buradadır; çünkü sınıfın adı korunur hatta ‘ondan yana’ görüntüsü verilirken sınıfın tarihsel özgürleşme perspektifi görünmez kılınır ve mevcut mülkiyet ilişkileri dokunulmaz alan olarak yeniden üretilir. 

Acemoğlu neoliberalizmin yapısal iflasını kabul ediyor; fakat iflasın nedenlerini sistemin iç çelişkilerinden ziyade sol-liberallerin siyasi tercihlerinde arıyor. Böylece yapısal bir süreci siyasi bir gaflete indirgiyor ve asıl sorunun yani kapitalist üretim ilişkilerinin üzerini örtüyor.

Bu itirafın tam da şimdi tam da bu biçimde ortaya çıkması tesadüf değil. Emarelerini daha önceden vermiş ve 2026’nın başından bu yana İspanya’dan Fransa’ya, Belçika’dan Arjantin’e, Hindistan’dan Afrika’ya uzanan bir isyan dalgası yükseliyor. İşçi sınıfı emekçiler sessizce bekleyen pasif bir ‘yığın’ değil sokakta, fabrikada, okulda eylemin diliyle konuşmayı yeniden hatırlayan bir özneleşme süreci içinde. Acemoğlu gibilerin sınıfı, tekelci sermayenin açgözlülüğünü kısmen frenleyecek “eşitlik” fikrini hatırlaması bu basıncın ürünüdür.

Acemoğlu’nun argümanı açık bir itirafla başlıyor: 1980’den itibaren ABD’de gelir eşitsizliği belirgin biçimde artmış, üretim denizaşırı ülkelere kaydırılmış, “fabrika katındaki işçiler ve aileleri” bu yeniden yapılanmadan zarar görmüştür. Ona göre bunun kapsamlı toplumsal sonuçları olmuş, dışlanmış bir işçi sınıfı liberal demokrasiyi ayakta tutan kurum ve fikirlerden giderek kopmuştur. Ona göre liberal demokrasiyi destekleyenler için işçi sınıfının koalisyonlarda olması gerekir.

Bir MIT profesörünün, Nobel ödüllü bir iktisatçının, ana akım iktisat dergilerinin düzenli yazarının liberalizmin kendi mantığıyla meşruiyetini sürdüremeyeceğini kabul etmesi ve daha önce dışladığı toplumsal güce “başvurmak” zorunda kalması bir itiraftır. Ne var ki bu itirafı yalnızca “yetersiz” ya da “riyakâr” diye nitelemek eksik kalır. Bu itirafın hangi maddi sürecin baskısı altında biçimlendiğine ve hangi sınıfsal işlevi gördüğüne bakmalıyız.

Acemoğlu’nun projesi, neoliberalizmin yapısal iflası karşısında burjuva ideolojisinin ürettiği bir “pasif devrim” operasyonudur. Gramsci’nin deyimiyle, egemen sınıfın alttan gelen basıncı özümseyerek kendi konumunu koruyarak yeniden üretmesidir. “İşçi sınıfı liberalizmi” bu operasyonun çağdaş biçimi olarak çıkıyor karşımıza. İşçi sınıfının hoşnutsuzluğunu kabul eder ama bunu “topluluk güçlendirme” ve “paylaşılan refah” gibi üretim araçlarının mülkiyet ilişkilerine dokunmayan hedeflere yönlendirir. İşçi sınıfının siyasi enerjisini devrimci sınıf siyasetinden koparır ve burjuva seçim koalisyonlarının oy kaynağına dönüştürür.

Proleterleşmenin Yapısal Gerçekliği ve Örtülen Boyutları

Proleterleşme yalnızca belirli bir meslek grubunun oluşumu ya da çöküşü değildir. Toplumsal ilişkilerin bütünsel bir yeniden yapılanma sürecidir. Marx Kapital‘de “ilkel birikim”i incelerken işleyişin temelini ortaya koyuyordu. Doğrudan üreticiler, üretim araçlarının mülkiyetinden ve denetiminden koparılarak ücretli emek piyasasına itilir. Yalnızca emek gücünü satarak varlığını sürdürebilen “özgür” işçiler haline getirilirler. Bu sürecin mülksüzleştirme ve özgürleştirme olarak iki boyutu vardır. İkisinin ortak etkisi, giderek daha geniş nüfus kesimlerinin sermaye birikiminin tahakkümü altına çekilmesidir.

Dolayısıyla “proleterleşme” kavramı her zaman ilişkisel bir kategoriyi ifade eder, tözsel bir kategoriyi değil. Proletarya, “yoksullar”ın eşanlamlısı değildir. Sermaye ilişkisi içinde üretim araçlarından yoksun bırakılmış, yalnızca emek gücünü satarak varlığını sürdürebilen toplumsal konumu ifade eder. Bu konum sermaye birikiminin içsel bir ürünüdür dışsal bir “talihsizlik” değil. Acemoğlu ve diğer liberallerin “proletarya” yerine “işçi” ya da “çalışan” terimini ideolojik olarak tercih etmeleri nedensiz değildir; bu tercih tam da proletaryanın sermayeyle ilişkiselliğini, yani sınıfın sermaye birikiminin içsel bir ürünü olduğu gerçeğini görünmez kılma işlevi görür.

Acemoğlu’nun teşhisi, nesnel olarak bu sürecin çağdaş biçimine dokunuyor. Financial Times’taki yazısında 1980-2014 arasında ABD’de düşük eğitimlilerin reel ücretlerinin düştüğünü belirtiyor. Bunu daha da ileri taşıyarak “terk edilmiş” betimlemesinde bulunuyor. Acemoğlu, üniversite eğitimli kesimin dijital teknolojilerin yarattığı ortamda siyasi ve toplumsal olarak giderek egemen hale geldiğini, bu kesimle daha az eğitimliler arasındaki ayrışmaya işaret ediyor. Bu betimleme, proleterleşmenin çağdaş toplumsal-kültürel boyutunu gözler önüne sererken yalnızca ekonomik konumun gerilemesi değil toplumsal ilişkilerin kopması, siyasi temsilin kaybı ve kültürel marjinalleşme olarak tasavvur ediliyor.

Ancak Acemoğlu’nun teşhisi görüngü düzeyinde kalan bir tespittir. “İşçi sınıfının terk edildiğini” görür ama kimin terk ettiğini ve neden terk ettiğini sormaz. Bunu “sol-liberallerin asli günahı”na, klasik işçi sınıfı meselelerini bırakıp kültür siyasetine yönelmelerine bağlar. Bu bağlama biçiminin sorunu şudur: Yapısal bir süreci siyasi bir tercih sorununa dönüştürüyor. Sanki liberal sol “doğru seçimi” yapsaydı neoliberalizm işçi sınıfını parçalamayacaktı. Bu yaklaşım, proleterleşmenin kapitalist sermaye birikiminin içsel bir eğilimi olduğunu, siyasi tercihlerin rastlantısal ürünü olmadığı gerçeğini örtbas ediyor.

Acemoğlu’nun betimlediği “terk edilme” olgusunun Marksist teoride tam bir karşılığı var aslında: Göreli artık-nüfus diğer adıyla yedek emek ordusu. Marx Kapital’in birinci cildinde sermaye birikiminin “genel yasası”nı incelerken, sermayenin organik bileşiminin yükselmesiyle belirli bir işçi kitlesinin üretim sürecinden sistematik olarak dışlandığını ortaya koyar. Marx bu göreli artık-nüfusu akışkan, gizli ve durgun olarak üç biçimde tasnif eder. Emperyalist kapitalizmde bu üçüncü kategori, Acemoğlu’nun “düşük eğitimli erkekler” olarak betimlediği kesimle örtüşmektedir. Marx’ın vurguladığı gibi yedek emek ordusunun işlevi yalnızca “dışlanmak” değildir. Onun varlığı istihdamdaki işçiler üzerinde ücret baskısı yaratır, sömürü oranını yükseltir. Yedek emek ordusu, sermaye birikiminin bir kaldıracıdır.

Acemoğlu’nun anlatısındaki temel bir boşluk budur zaten. Acemoğlu, “terk edilmiş işçi sınıfı”nı adeta kazara dışarıda kalmış bir grup gibi sunuyor. Bu dışlanmanın sermaye birikiminin sürekli yeniden ürettiği yapısal bir gereklilik olduğunu yok sayıyor. Sermaye, yedek emek ordusu olmadan işleyemez. “İşçi sınıfı liberalizmi”nin vaat ettiği, kapitalizme karşı mücadeleden koparılmış bir “herkes için iyi iş” ütopyası, tam da bu nedenle sermaye ilişkisi çerçevesinde imkânsız bir vaattir.

Proleterleşmenin çağdaş bir başka boyutu da finansallaşmadır. Neoliberal dönemde işçi sınıfının konut, sağlık, eğitim ve emeklilik gibi temel yeniden üretim maliyetleri giderek borçlanma yoluyla karşılanır hale gelmiştir. Bu, David Harvey’nin “el koyma yoluyla birikim” olarak adlandırdığı sürecin bir parçasıdır. Sermaye, üretim alanındaki artık-değer sömürüsünün yanı sıra işçi sınıfının borç yükü üzerinden faiz biçiminde ikinci bir değer transferi gerçekleştirir. Acemoğlu’nun “paylaşılan refah” vaadi bu rantiye mekanizmasına hiç değinmez, sorunu yalnızca ücret düzeyinde ele alır. Oysa modern işçi sınıfının yoksullaşmasının önemli bir kısmı da borç servisi aracılığıyla gerçekleşmektedir.

“Topluluk”un “Sınıf”ın Yerine İkamesi

Acemoğlu’nun programının merkezî ideolojik operasyonu, “topluluk”u “sınıf”ın yerine ikame etmektir. Buradaki “topluluk”, burjuva sosyolojisinin Gemeinschaft/Gesellschaft ayrımındaki ilk kutba denk düşüyor; yani sınıfın sermaye ilişkisi içindeki konumu yerine, yerellik ve kültürel aidiyetle tanımlanan bir aidiyet biçimi ikame ediliyor. “İşçi sınıfı liberalizminin güçlü topluluk kökleri vardır, toplum mühendisliğinden kaçınır, paylaşılan refahı, işleri ve kamu hizmetlerini önceler” diyor. Oysa işçi sınıfının siyasi gücü, sınıf olarak örgütlenmesinden kaynaklanır. Dolayısıyla Lenin’in Ne Yapmalı?‘daki işçi sınıfının kendiliğinden mücadelesinin devrimci bilince kendiliğinden ulaşamayacağını, bunun için profesyonel devrimcilerden oluşan merkezî disiplinli bir öncü partiye ihtiyaç olduğunu vurgulaması bir fantezi değildir.

Acemoğlu’nun “topluluk” kavramı bu iki boyutu, sınıf konumunu ve öncü örgütlenmeyi görünmez kılıyor. İşçi sınıfının siyasi varlığını yerel, kültürel, çatışmasız ve önderliksiz “topluluk üyeliği” olarak yeniden konumlandırıyor. Bu ikamenin siyasi anlamı açıktır aslında: “Topluluk” biçiminde örgütlenen, öncü bir siyasi hattan yoksun bir işçi sınıfı burjuva yerel yönetim, kamu hizmeti sunumu ve seçim koalisyonu çerçevelerine kolaylıkla dahil edilebilecektir. Öncü parti önderliğinde sınıf olarak örgütlenen bir işçi sınıfı ise sermaye ilişkilerinin sürekliliğine kaçınılmaz bir potansiyel tehdit oluşturur.

Acemoğlu’nun ikinci temel operasyonu, “koalisyon”u “mücadele”nin yerine ikame etmesidir. Demokrasinin istikrarı “gerçekten işçi sınıflarının koalisyonunuzda olmasına bağlıdır” diye açıkça söylüyor bunu. Oysa bu “koalisyon” önerisi, sosyalist hareketin tarihinde ilk kez 1899’da Alexandre Millerand’ın Fransız burjuva hükümetine girmesiyle somutlaşan Millerandizm’in tekrarından başka bir şey değildir. 

Millerandizm, sosyalistlerin burjuva hükümetlerinde görev alarak sınıf mücadelesinden vazgeçmeleri, burjuvaziyle sınıf işbirliğine girişmeleri anlamına geliyordu. Lenin bu deneyimi “revizyonizm ve inkâr” olarak nitelendirmiş; burjuva hükümetlerine giren sosyal-reformistlerin kaçınılmaz olarak “kapitalistler için bir figüran, kitleleri aldatmak için bir araç” hâline geldiklerini göstermişti. Acemoğlu’nun “koalisyon”u da tam olarak bu tarihsel damarın, emperyalist kapitalizmin organik krizi koşullarındaki çağdaş tezahürüdür.

Buradaki “koalisyon” mantığı, iflas etmiş seçim odaklı parlamentarizmin canlandırılmasına dönük beyhude bir çabaya işaret ediyor. Bu mantıkta işçi sınıfının “çıkarı” politika vaatleriyle tatmin edilebilecek bir talep listesine indirgenir, üretim ilişkilerinin kökünden parçalanmasına işaret eden siyasi bir programa değil. İşçi sınıfının “geri dönüşü” koşulludur: Liberalizmin temel çerçevesini, “piyasa ekonomisinin korunmasını” kabul etmeleri gerekir.

Marksist devlet teorisi, bu tür “koalisyon siyaseti”nin sınıfsal niteliğini zaten ortaya koymuştur. Kapitalist ilişkilerin egemen olduğu bir toplumda mevcut üretim ilişkilerini koruma önkoşuluna dayanan her “koalisyon”, işçi sınıfının siyasi enerjisinin sermayenin tolere edebileceği bir kanala yönlendirilmesine hizmet eder. Bu defalarca vücut bulan bir pratik olarak karşımıza çıkmıştır. Burjuva egemen sınıf, yönetilenlerin kısmi taleplerini emerek bunları “anti-kapitalist içerik”ten arındırır ve böylece hegemonyasını yeniden üretir.

Lenin’in Ne Yapmalı?’daki “ekonomizm” eleştirisi bu bağlamda özellikle aydınlatıcıdır. Lenin işçi sınıfının kendiliğinden mücadelesinin ücret artışı, çalışma koşulları, iş güvenliği gibi doğrudan ekonomik taleplerle sendikal bilinci aşamayacağını, devrimci sınıf bilincinin ancak dışarıdan, teorik-siyasi bir müdahaleyle işçi sınıfına taşınabileceğini savunur. Buradaki “dışarıdanlık” kavramı, sıkça yanlış anlaşıldığı gibi yalnızca kapitalizm koşullarında bilgiye ulaşma imkânları herhangi bir işçiden daha fazla olan aydınlanmış öncülerle sınırlı bir dışarıdanlık değildir. Lenin’in tezinin özü, asıl olarak sınıfın dikkatini ve siyasal eylemini kendi çalışma ve yaşama koşullarının dışında kalan tüm toplumsal-siyasal sorunları içerecek şekilde genişletmek anlamına gelen bir dışarıdanlıktır. Yani dışarıdan taşınan bilinç, işçi sınıfının ufkunu sendikal-ekonomist taleplerin ötesine, burjuva iktidarı ve tüm toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesi perspektifine doğru genişletme işlevi görür. Acemoğlu’nun programı tam olarak burada mahkum edilen ekonomist ufukla sınırlıdır. Talepleri “iyi iş”, “adil ücret” gibi ekonomik çerçeveler içinde tutar, üretim araçlarının mülkiyeti ve devlet aygıtının sınıfsal niteliği sorularını sormaz.

“Emek Dostu Devlet” Yanılsaması

Acemoğlu’nun programının zımni bir varsayımı var: Devlet, doğru politik iradeyle “emek dostu” bir araca dönüştürülebilir; idari kurumlar yeniden tasarlanarak sınıflarüstü, “ehliyetli” bir yönetişim aracı haline getirilebilir. Bu varsayım, liberal hayal satmaların yeni bir versiyonu olarak çıkıyor karşımıza. Lenin, Devlet ve İhtilal‘de, devletin hiçbir zaman toplumun tümünü temsil eden tarafsız bir kurum olmadığını, tam tersine bir sınıfın diğerini ezmesinin özel bir aracı, “özel bastırma güçleri”nin örgütlenmiş biçimi olduğunu döne döne vurgulamıştır. Devlet, sınıf çatışmasının “uzlaştırılamaz” olduğu bir toplumda tam da bu uzlaşmazlığın ürünü olarak doğar ve varlığını sürdürür. Bu nedenle Lenin’in vardığı sonuç köklüdür: Burjuva devlet, işçi sınıfının çıkarlarına hizmet etmesi için reforme edilemez; o ancak parçalanabilir ve yerine proletaryanın kendi iktidar örgütlenmesi geçirilebilir.

Bu tez, Kautsky’nin “devletin sınıflar üzerinde arabuluculuk yapabileceği” biçimindeki revizyonist görüşüne karşı formüle edilmiştir. Lenin’in Kautsky eleştirisi, Acemoğlu’nun “emek dostu idari devlet” tahayyülüyle örtüşmektedir. Acemoğlu da devleti, sermaye ile emek arasında “ehliyetli” bir hakem, doğru politika tasarımıyla her iki tarafın çıkarını dengeleyebilecek nötr bir mekanizma olarak sunmaktadır. Bu tartışma Batı Marksizmi içinde 1970’lerde yaşanan bir polemikle de ilişkilidir. Miliband devletin kapitalist niteliğini yöneten kadroların sınıfsal kökenine bağlarken, Poulantzas bunu yapısal bir bağımlılığa, devletin sermaye birikiminin sürekliliğine nesnel olarak bağlı olmasına dayandırır ve devletin göreli özerkliğinden söz eder. Bu tartışma, devletin neden sınıfsal olduğuna dair yararlı ayrıntılar sunsa da Lenin’in sorduğu asıl soruyu, devletin reforme edilip edilemeyeceğini çözümsüz bırakır.

Leninist çerçeveden bakıldığında, mesele “devlet ne ölçüde özerk hareket edebilir” değildir. Mesele, devletin kendisinin hangi sınıfın iktidar aygıtı olduğudur. Roosevelt dönemi New Deal gibi tavizler devletin işçi sınıfına yönelik “iyi niyetinin” kanıtı değil sınıf mücadelesinin belirli bir yoğunluğunda egemen sınıfın kendi iktidarını korumak için verdiği geri alınabilir ödünlerdir. Lenin’in ifadesiyle, burjuvazinin devrimi önlemek için işçi sınıfına verdiği tavizlerdir. Acemoğlu’nun “emek dostu idari devlet” projesi bu tavizleri devletin doğasının bir parçası gibi sunarak aynı devletin bir gün gelip bu tavizleri geri alacağı gerçeğini gizler. Çünkü o devletin temel işlevi sermaye birikimini güvence altına almaktır.

Acemoğlu’nun yapay zekâ konusundaki tutumu da aynı mantığın bir uzantısıdır. 2024’te yayımladığı makalesinde YZ’nin ABD verimliliğine yalnızca küçük bir katkı sağlayacağını, beyaz yakalı işlerin büyük kısmını ortadan kaldırmayacağını savundu. Bu “ölçülü” yaklaşım, teknolojinin sınıf ilişkilerinden bağımsız, nötr bir “araç” olduğu varsayımına yaslanır. Oysa Marx’ın Kapital‘de gösterdiği gibi, makine kapitalist koşullarda zorunlu olarak emeğin kurtuluş aracı değil emek üzerinde egemenlik aracı olarak işler. Sorun teknolojinin “yönü” değil mülkiyeti ve toplumsal amacıdır. Acemoğlu’nun YZ tartışmasında bu soruyu sormaması, “emek dostu yapay zekâ” talebini ekonomist bir “yönlendirme” sorununa indirgemesiyle aynı kökene sahiptir. YZ’yi bir verimlilik meselesi olarak ele almak, onu bir iktidar ve mülkiyet meselesi olarak görmemek demektir.

“İşçi Sınıfı Liberalizmi” Kime Hitap Ediyor?

“İşçi sınıfı liberalizmi”nin boşluklarından birisi de hitap ettiği toplumsal katmanın sınıfsal niteliğini sorgulamamasıdır. Lenin, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması’nda, tekelci-finansal kapitalizmin dünya çapında elde ettiği azami kârların, metropol ülkelerdeki işçi sınıfının belirli bir üst katmanını, sendika bürokrasisini, “vasıflı” ve nispeten güvenceli işçileri yani işçi aristokrasisini satın alma, onu “burjuvalaştırma” kapasitesi doğurduğunu gösterir. Bu katman, maddi ayrıcalıklarını sürdürmek için sınıf uzlaşmacı reformist bir siyasete yönelir. Devrimci kopuşu değil sistemin içinde “daha iyi bir pazarlık” konumunu savunur. Lenin’in bu tespiti, sosyal demokrasinin sınıfsal temelini açıklamak için formüle edilmiştir. Oportünizm tesadüfi bir “yanlış fikir” olmaktan öte emperyalist azami kârların yarattığı maddi bir zeminin siyasi ifadesidir.

Acemoğlu’nun betimlediği “düşük eğitimli işçiler”, sendikasız, güvencesiz kesim göreli artık-nüfusa yakın bir konumdadır. Ancak “işçi sınıfı liberalizmi”nin siyasi programının fiilî taşıyıcıları kamu sektörü sendikaları, “işçi dostu” düşünce kuruluşları, orta kademe sendika bürokrasisi, Amerika’da Demokrat Parti’nin işçi kanadı büyük ölçüde klasik işçi aristokrasisinin çağdaş biçimini oluşturur. Nispeten güvenceli, kurumsal olarak sisteme entegre, sermayeye meydan okuyan taleplerden çok “masaya oturma” ve “sesini duyurma” hakkını önceleyen bir katman. Acemoğlu’nun programı, göreli artık-nüfusun taleplerini değil bu ara katmanın kendini “işçi sınıfı” adına temsil eden ama fiilen ondan ayrışmış kesimin taleplerini merkeze almaktadır.

Bu aynı zamanda Acemoğlu’nun neden “topluluk” ve “koalisyon” diline yöneldiğini de açıklığa kavuşturuyor. İşçi aristokrasisinin siyasi dili, sınıf çatışması-uzlaşmazlığı değil “paylaşılan refah” ve “adil pazarlık”tır. Çünkü bu katmanın maddi çıkarı, sistemin yıkılmasında değil sistem içinde daha iyi bir konum elde etmektedir. “İşçi sınıfı liberalizmi” bu anlamda tam da işçi aristokrasisinin nesnel çıkarına denk düştüğü için bu kadar “tutarlı” bir reformist proje olarak inşa edilebilmiştir.

Acemoğlu, Zohran Mamdani’nin yükselişini “işçi sınıfı liberalizmi”nin siyasi işareti sayıyor. Ama Mamdani’nin siyasal ufku, bu iddianın taşıyamayacağı kadar dar. Programı, işçi sınıfının üretim ilişkilerindeki konumunu değil kentli liberallerin yaşam tarzı ve kira sıkıntılarını merkeze alıyor, sınıfın örgütlü gücüne değil belediye bütçesinin yeniden dağıtımına ve seçim koalisyonuna yaslanıyor. Üretim araçlarının mülkiyeti, devlet aygıtının sınıfsal niteliği, işçi sınıfının bağımsız siyasi örgütlenmesi … bunlar Mamdani’nin ufkunun tamamen dışında. 

Nitekim Mamdani’nin seçim kampanyası her ne kadar New York’ta tarihî bir saha örgütlenmesi rekoru kırmış ve 100 bin gönüllüye ulaşmış olsa da seçilir seçilmez bu örgütlü tabanın yarattığı basınç hızla sönümlenmiştir. Daha seçim gecesi Filistin yanlısı eylemciler tarafından “hain” ve “işbirlikçi” sloganlarıyla protesto edilen Mamdani, kendisine bağlı polis teşkilatının sivil ICE polislerini koruması üzerine bu kez “suç ortağı Mamdani” sloganlarıyla karşılaşmıştır. Demokrat Parti içinde hızla eriyip kabul görmesinin ardından yaşadığı çöküş, tahmin edilenden daha keskin oldu. Bu örnek, seçim odaklı örgütlenen bir hareketin “iktidar”a geldiğinde nasıl hızla sistemin içinde eridiğini ve “sistem karşıtı” yönlerinden nasıl hızla  arındırıldığını çıplak biçimde göstermektedir. Mamdani örneği “işçi sınıfı liberalizmi”nin sınırını da gösteriyor. İşçi sınıfını kapitalist ilişkilerin dönüştürücüsü olarak değil belediye hizmetlerinin ve kira denetiminin muhatabı olarak kuruyor.

Oysa işçi sınıfının tarihsel özgürleşme perspektifi, yerel yönetim reformizminin değil sınıf iktidarının perspektifidir. Mamdani’nin siyaseti, işçi sınıfının hoşnutsuzluğunu sermaye ilişkilerine dokunmayan bir kanala yönlendiriyor. Bu anlamda Acemoğlu’nun liberal operasyonunun yerel yönetim ölçeğindeki bir versiyonundan başka bir şey değil. “İşçi sınıfı liberalizmi”nin nihaî sınırı burada çıplak biçimde görünüyor.

Adından Başka Hiçbir Şeyiyle

Acemoğlu’nun “işçi sınıfı liberalizmi”, işçi sınıfını adından başka hiçbir şeyiyle kabul etmiyor. İşçi sınıfının adını kullanıyor ama bu adı sınıfın bağımsız siyasi varlığını, öncü örgütlenmesini ve tarihsel özgürleşme perspektifini görünmez kılmak için bir perde olarak kullanıyor. Sınıfın yalnızca adını kabul ediyor; çünkü kabul ettiği “işçi sınıfı”, kendi bağımsız siyasi hedefleri ve örgütlü gücü olan bir özne değil liberalizmin meşruiyet krizini yönetecek bir kaynak, bir oy deposu ve bir koalisyon unsurudur. İşçi sınıfı, liberalizmin meşruiyet krizini yönetecek bir kaynak olarak çağrılıyor, kapitalist üretim ilişkilerinin yıkıcı gücü olarak değil.

Bu bir eksiklikten ziyade projenin kurucu sınırıdır. Acemoğlu, neoliberalizmin iflasını teşhis ediyor ama çözümü yine liberalizmin çerçevesi içinde arıyor. Proleterleşmeyi görüyor ama onu sermaye birikiminin yapısal ürünü olarak değil sol-liberallerin siyasi gafleti olarak okuyor. Devletin emek lehine hareket edebileceğini umuyor ama Lenin’in gösterdiği gerçeği, burjuva devletinin reforme edilemeyeceğini ancak parçalanabileceğini görmezden geliyor. “İşçi sınıfı” adına konuşuyor ama fiilen hitap ettiği katman işçi aristokrasisi ve yeni küçük burjuvazidir.

Bu, emperyalist kapitalizmin organik krizi döneminde burjuva ideolojisinin ürettiği bir oportünist onarım projesidir. “İşçi” retoriği görmezden gelinemeyecek bir toplumsal güce yönelik stratejik bir aldatmacadan ibarettir; liberal çekirdeği ise bu yanıtın sermaye ilişkilerinin ve devletin sınıfsal niteliğinin sınırlarını aşmamasını garanti eder.

Ama işçi sınıfı bu sınırları aşmanın pratiğini çoktan üretmeye başladı. İspanya’da Renault işçileri beş sendikayı birleştirip üretimi durdurdu; Fransa’da öğretmenler, itfaiyeciler ve sağlık çalışanları “savaşa değil, kamu hizmetine bütçe” diyerek sokaklara döküldü. 2026’nın ilk yarısında yalnızca 8 Avrupa ülkesinde 458 grev kaydedildi; 5’i ulusal ya da bölgesel genel grevdi. ABD’de ilk 5 ayda 16 büyük grev patladı. Bu grev dalgasına, Trump yönetiminin “milyarderlerin hükümeti ele geçirmesi” olarak nitelendirilen politikalarına karşı sendikaların da aktif olarak katıldığı “No Kings” (Krallara Hayır) hareketi eşlik etti. Hareket, Mart 2026’daki üçüncü büyük dalgasında ülke çapında 3 bin 300’den fazla mitingde 8 milyondan fazla kişiyi sokağa döktü; AFL-CIO ve AFSCME gibi sendika merkezlerinin çağrısıyla işçiler “beyaz saraydaki adama” ve “milyarderler için tasarlanmış bir ekonomiye” bayrak açtı. No Kings’in 1 Mayıs’a uzanan “May Day Strong” eylemleri ise iş, okul ve alışveriş boykotu çağrısıyla bir genel grev provası niteliği taşıdı. Bu, sınıfın yalnızca ekonomik taleplerle değil doğrudan siyasal iktidar odağını hedefleyen bir öfkeyle sokakta olduğunu gösteriyor. Arjantin’de ulusal genel grev, Hindistan’da 1,7 milyon kamu çalışanının grevi, Afrika’da yayılan eylemler… Bu hareketler kendiliğinden, öncü örgütlenmeden yoksun. Ama sınıfın sokaktaki varlığı, Lenin’in Ne Yapmalı?’daki sorusunu yeniden ve kaçınılmaz biçimde gündeme getiriyor: Kendiliğinden mücadele sendikal bilincin ötesine nasıl geçecek?

Gerçek kurtuluş “daha iyi bir liberalizm”de değil kapitalist üretim ilişkilerinin parçalanmasında yatıyor. Marx ve Engels’in “iki zorunluluk” tezi bu anlamda bir temenniden ziyade bir teşhistir. Burjuva iktidarının yıkılması ve proletaryanın zaferi aynı ölçüde kaçınılmazdır, çünkü kapitalizm kendi yarattığı toplumsallaşmış üretim güçlerini artık kendi dar mülkiyet ilişkileri içinde barındıramaz. Bu, çağdaş durgunluğun, finansal krizlerin, ekolojik yıkımın ve küresel eşitsizliğin her gün yeniden doğruladığı bilimsel bir önermedir. Dolayısıyla Acemoğlu’nun “hatırlaması”nı bekleyen işçi sınıfı değil. İşçi sınıfı kendi tarihini yazıyor.

Doğru soru bu tarihin öncü örgütlenmeyle buluşup buluşmayacağı meselesi değil yalnızca; işçi sınıfının kendi tarihsel deneyiminden, sokaktaki ve fabrikadaki mücadelesinden o öncü örgütlenmeyi yaratıp yaratamayacağıdır. Bu kendiliğinden olmayacak, çünkü kendiliğinden mücadele en fazla sendikal bilince varır ve orada kalır. Devrimci sınıf bilinci ancak teorik-siyasi bir müdahaleyle, yani öncü bir örgütlenmenin ısrarlı inşasıyla mümkündür.